พังผืดหลังผ่าตัดกระดูกสันหลังเกิดได้อย่างไร? มีวิธีป้องกันไหม?

“หมอครับ ผ่าตัดหลังมาเกือบปีแล้ว ตอนแรกดีขึ้นมาก แต่ช่วงนี้เริ่มปวดร้าวลงขาอีก เหมือนตอนก่อนผ่าเลยครับ เกิดจากอะไรครับ?”

คำถามนี้หมอได้ยินบ่อยมาก และหนึ่งในสาเหตุที่พบบ่อยคือ “พังผืดหลังผ่าตัด” (Postoperative Epidural Fibrosis) ครับ

หลายคนตกใจเมื่อได้ยินคำว่าพังผืด เพราะคิดว่าเป็นภาวะแทรกซ้อนจากการผ่าตัด แต่จริง ๆ แล้ว “พังผืด” เป็น กลไกตามธรรมชาติของร่างกาย ที่เกิดขึ้นได้กับทุกคนหลังการผ่าตัดครับ 🙏

🧠 พังผืดคืออะไร?

เวลามีแผลในร่างกาย ร่างกายจะรีบสร้างเนื้อเยื่อชนิดหนึ่งขึ้นมาเพื่อซ่อมแซมแผล เรียกว่า พังผืด (Fibrosis)

พังผืดนี้ทำหน้าที่เหมือน “กาวชีวภาพ” ที่ช่วยยึดเนื้อเยื่อให้ติดกันและป้องกันการติดเชื้อ แต่บางครั้งร่างกายผลิตพังผืดมากเกินไป หรือพังผืดเกิดในตำแหน่งที่ไม่ควร เช่น รอบ ๆ เส้นประสาทหลังผ่าตัด — ก็อาจกลายเป็นปัญหาตามมาได้ครับ

ในกรณีของการผ่าตัดกระดูกสันหลัง โดยเฉพาะการผ่าตัดหมอนรองกระดูกทับเส้นหรือผ่าตัดยึดเหล็ก ร่างกายจะสร้างพังผืดบริเวณช่องไขสันหลังหรือรอบเส้นประสาท ซึ่งเราเรียกว่า Epidural fibrosis

⚙️ พังผืดหลังผ่าตัดเกิดขึ้นได้อย่างไร?

หลังผ่าตัด กระบวนการซ่อมแซมของร่างกายจะเริ่มทันที:

1️⃣ เกิดการอักเสบและมีเลือดออกเล็กน้อย บริเวณที่ผ่า

2️⃣ มีการสร้างเนื้อเยื่อใหม่เพื่อสมานแผล

3️⃣ พังผืดเริ่มก่อตัว ภายใน 4–6 สัปดาห์ และอาจคงอยู่ได้นานเป็นปี

ถ้าพังผืดนั้นอยู่ใกล้เส้นประสาทมากเกินไป มันอาจ “รัด” เส้นประสาทไว้จนเกิดการดึงรั้งเวลาเคลื่อนไหว ส่งผลให้เกิดอาการปวด ร้าว หรือชาตามแนวขาครับ

🔍 อาการของพังผืดหลังผ่าตัดกระดูกสันหลัง

• ปวดร้าวลงขา คล้ายอาการหมอนรองกระดูกทับเส้น

• ปวดหรือชาเฉพาะข้างที่เคยผ่า

• อาการปวดเพิ่มขึ้นเมื่อยืนนาน หรือนั่งนาน

• ปวดมากขึ้นเวลาบิดตัว ก้มตัว หรือยกของ

• บางรายอาจมีอาการดีขึ้นชั่วคราวหลังฉีดยา แต่กลับมาปวดอีก

พังผืดไม่ได้ทำให้เส้นประสาท “ถูกกดทับ” เหมือนหมอนรองกระดูกปลิ้นออกมา แต่จะเป็นลักษณะ “เส้นประสาทถูกยึดติด” ทำให้เคลื่อนไหวลำบากและเจ็บครับ

🧪 การตรวจวินิจฉัย

1️⃣ MRI หลังผ่าตัด (โดยเฉพาะแบบฉีดสี) — จะเห็นเนื้อเยื่อพังผืดเป็นสีขาว ๆ รอบเส้นประสาท และสามารถแยกได้ว่ามีหมอนรองกระดูกปลิ้นใหม่หรือไม่

2️⃣ การตรวจร่างกายและทดสอบทางระบบประสาท — เช่น การยกขา (Straight leg raising test) เพื่อดูระดับการรัดของเส้นประสาท

3️⃣ บางกรณีอาจใช้การฉีดยาทดลอง (Diagnostic block) — ถ้าฉีดยาแล้วอาการดีขึ้น แสดงว่าจุดปวดมาจากบริเวณพังผืดจริงครับ

💬 พังผืดเกิดได้กับทุกคนไหม?

หมออยากให้เข้าใจว่า “ทุกคนที่ผ่าตัดหลังจะเกิดพังผืดบางส่วนเสมอ” ครับ

แต่จะมากหรือน้อย ขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายอย่าง เช่น

• ขนาดและตำแหน่งของแผลผ่าตัด

• ระยะเวลาผ่าตัดนานแค่ไหน

• มีเลือดออกมากหรือน้อยระหว่างผ่า

• การเคลื่อนไหวและการทำกายภาพหลังผ่าตัดเร็วแค่ไหน

ถ้าดูแลดี ทำกายภาพถูกวิธี พังผืดที่เกิดจะ “เรียบและนิ่ม” ไม่ดึงรั้งเส้นประสาทครับ

🩺 วิธีป้องกันและลดโอกาสเกิดพังผืดหลังผ่าตัด

1️⃣ เริ่มเคลื่อนไหวเบา ๆ ตามคำแนะนำของแพทย์ทันทีหลังผ่า

การขยับตัวเบา ๆ ช่วยให้เลือดไหลเวียนดีและลดการเกิดพังผืดรอบเส้นประสาท

2️⃣ ทำกายภาพบำบัดต่อเนื่อง

เน้นการยืดกล้ามเนื้อหลังและสะโพก เช่น ท่ายืด Hamstring, ท่า cat-cow, ท่า child’s pose เพื่อให้เนื้อเยื่อรอบแผลยืดหยุ่น ไม่ยึดติด

3️⃣ ควบคุมการอักเสบในช่วงแรกหลังผ่า

แพทย์จะให้ยาลดอักเสบเพื่อลดการสร้างพังผืดมากเกินไป

4️⃣ เลี่ยงการนั่งนานหรือก้มหลังบ่อยในช่วง 3 เดือนแรก

เพราะแรงกดจะทำให้เลือดคั่งและพังผืดหนาขึ้น

5️⃣ ดูแลโภชนาการให้ดี

อาหารโปรตีนเพียงพอ วิตามินซีและคอลลาเจนช่วยให้เนื้อเยื่อสมานตัวได้ดีและเป็นระเบียบ ลดการสร้างพังผืดส่วนเกิน

💊 ถ้ามีอาการจากพังผืดแล้ว รักษาได้อย่างไร?

1️⃣ ยาและกายภาพบำบัด

ช่วยคลายกล้ามเนื้อ ลดอักเสบ และเพิ่มความยืดหยุ่นของเนื้อเยื่อ

2️⃣ ฉีดยาลดอักเสบเข้าช่องไขสันหลัง (Epidural steroid injection)

ช่วยลดอาการปวดร้าวจากการอักเสบของเส้นประสาท

3️⃣ ฉีดยาเข้าไปสลายพังผืดเฉพาะจุด (Adhesiolysis)

ทำภายใต้เครื่องเอกซเรย์หรือ Ultrasound เพื่อคลายเนื้อเยื่อที่รัดเส้นประสาท

4️⃣ ผ่าตัดซ้ำ (Revision surgery)

ในกรณีที่พังผืดหนาแน่นมากและกดเส้นประสาทรุนแรง — แต่ทำเฉพาะรายที่จำเป็นจริง ๆ เพราะมีโอกาสเกิดพังผืดซ้ำได้ครับ

📈 พยากรณ์โรค

ส่วนใหญ่ผู้ที่มีพังผืดระดับน้อยถึงปานกลางสามารถฟื้นตัวได้ดีมาก ด้วยการทำกายภาพและควบคุมการอักเสบอย่างต่อเนื่อง

อาการจะค่อย ๆ ดีขึ้นภายใน 6–12 เดือน โดยไม่ต้องผ่าซ้ำในกว่า 90% ของผู้ป่วยครับ

❤️ หมออยากฝากไว้

พังผืดหลังผ่าตัดไม่ใช่ความผิดพลาด แต่เป็น “การซ่อมแซมตามธรรมชาติของร่างกาย” ที่บางครั้งมากเกินไปเท่านั้นเอง

สิ่งสำคัญคืออย่ากลัว อย่าหยุดขยับ และอย่าปล่อยให้กล้ามเนื้อหลังอ่อนแรง

เพราะกล้ามเนื้อที่แข็งแรงและยืดหยุ่นดี จะช่วยป้องกันไม่ให้พังผืดดึงรั้งเส้นประสาทได้ครับ 💪

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวดหลังได้ที่

ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง)

ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ

สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ

📱 Line ID: @doctorkeng

โทร 081-5303666

#พังผืดหลังผ่าตัด #หมอเก่งกระดูกและข้อ #หมอนรองกระดูกทับเส้น #ปวดหลังร้าวลงขา #สุขภาพหลัง #กายภาพหลังผ่าตัด