เดินลงน้ำหนักขาข้างเดียวไม่ได้

ก้าวขาซ้าย ต้องค่อยๆ ทิ้งน้ำหนัก

เดินไปไหนต้องจับราวทุกก้าว ขากะเผลกจนคนทักว่าเดินแปลกไป

คุณตาท่านหนึ่ง อายุ 75 ปี

ปวดสะโพกซ้ายมาหลายเดือน คิดว่าเป็นข้อเสื่อมตามวัย เลยทนกินยาแก้ปวดไปเรื่อยๆ

จนเดินทรงตัวลำบาก ลุกจากเก้าอี้ต้องใช้มือยัน

ลูกถามว่า "พ่อจะปล่อยให้เดินแบบนี้ไปอีกนานแค่ไหน"

บทความนี้จะอธิบายว่า อาการปวดสะโพกในผู้สูงวัยบางแบบ ไม่ใช่แค่ข้อเสื่อมธรรมดา และมีทางช่วยให้กลับมาเดินได้ดีอย่างไรครับ

――――――――――――――――――――――――

ทำไมปวดสะโพกในผู้สูงวัย บางครั้งไม่ใช่แค่ข้อเสื่อมธรรมดา

――――――――――――――――――――――――

หลายครอบครัวพอเห็นพ่อแม่ปวดสะโพก เดินกะเผลก ก็มักคิดว่า "คงข้อเสื่อมตามวัย" แล้วให้ทนกินยาแก้ปวดไปก่อน ความคิดนี้ไม่ผิดทั้งหมด เพราะข้อสะโพกเสื่อมพบได้จริงในผู้สูงอายุ แต่มีอีกภาวะหนึ่งที่อาการคล้ายกันมาก ทว่าต่างกันที่ต้นเหตุ และถ้าปล่อยไว้นานจะยิ่งแก้ยากขึ้น นั่นคือภาวะ "หัวกระดูกสะโพกขาดเลือดไปเลี้ยง" (Avascular Necrosis of Femoral Head)

ลองนึกถึงต้นไม้ที่ปลายกิ่งหนึ่งถูกตัดท่อน้ำเลี้ยง ใบที่ปลายกิ่งนั้นจะค่อยๆ เหี่ยวและตายไป ทั้งที่ส่วนอื่นของต้นยังเขียวอยู่ หัวกระดูกสะโพกก็เช่นกัน มันต้องอาศัยเส้นเลือดเล็กๆ คอยส่งเลือดไปหล่อเลี้ยง ถ้าเส้นเลือดเหล่านี้ถูกขัดขวางหรืออุดตัน เลือดไปเลี้ยงไม่พอ เนื้อกระดูกส่วนนั้นก็จะค่อยๆ ตายลง

เมื่อกระดูกตายแล้ว มันจะอ่อนแอลงเหมือนคานไม้ที่ผุข้างใน มองภายนอกยังดูปกติ แต่พอรับน้ำหนักตัวซ้ำๆ ทุกวัน ผิวหัวกระดูกที่เคยกลมเรียบก็จะเริ่ม "ยุบตัว" ลง จากที่เคยกลมสวมเข้ากับเบ้าสะโพกได้พอดี กลายเป็นผิวที่บุบเบี้ยว เมื่อหัวกระดูกที่บุบนี้เสียดสีกับเบ้าทุกครั้งที่ขยับ จึงเกิดอาการปวด และนี่คือเหตุผลที่คนไข้มักปวดมากเวลาลงน้ำหนัก เดิน หรือลุกยืน

ที่อาการค่อยๆ แย่ลงเรื่อยๆ ไม่ใช่เพราะ "ทนไม่พอ" แต่เพราะตัวโรคเดินหน้าไปตามธรรมชาติของมัน ยิ่งหัวกระดูกยุบมาก ข้อก็ยิ่งเสียรูป การเดินจึงเริ่มกะเผลกเพื่อหลบความเจ็บ และนานวันเข้ากล้ามเนื้อรอบข้อก็อ่อนแรงลงตามไปด้วย

――――――――――――――――――――――――

ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับโรคนี้

ภาวะหัวกระดูกสะโพกขาดเลือด คือการที่เลือดไปเลี้ยงหัวกระดูกสะโพกลดลงหรือถูกตัดขาด จนเนื้อกระดูกบางส่วนตาย แล้วนำไปสู่การยุบตัวของหัวกระดูกและข้อสะโพกเสื่อมตามมา

สาเหตุที่พบได้มีหลายอย่าง เช่น เคยได้รับบาดเจ็บที่สะโพกหรือกระดูกคอสะโพกหักมาก่อน การใช้ยาสเตียรอยด์ขนาดสูงเป็นเวลานาน การดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมากต่อเนื่อง รวมถึงบางรายที่หาสาเหตุชัดเจนไม่ได้

อาการเด่นที่สังเกตได้คือ ปวดบริเวณขาหนีบหรือสะโพกที่ร้าวลงต้นขา ปวดมากขึ้นเวลาลงน้ำหนักหรือเดิน ขยับข้อสะโพกได้น้อยลง และเมื่อโรคลุกลามจะเริ่มเดินกะเผลกเพื่อหลีกเลี่ยงความเจ็บ

――――――――――――――――――――――――

ปัจจัยเสี่ยงที่ควรรู้

• เคยได้รับบาดเจ็บที่สะโพก หรือกระดูกคอสะโพกหักมาก่อน

• ใช้ยาสเตียรอยด์ขนาดสูงต่อเนื่องเป็นเวลานาน

• ดื่มแอลกอฮอล์ปริมาณมากเป็นประจำ

• มีโรคประจำตัวบางอย่าง เช่น โรคเลือดบางชนิด หรือผู้ที่ได้รับการปลูกถ่ายอวัยวะ

• บางรายไม่พบสาเหตุชัดเจน เรียกว่าเกิดขึ้นเอง

――――――――――――――――――――――――

การวินิจฉัยทำอย่างไร

แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติอาการและปัจจัยเสี่ยง จากนั้นตรวจร่างกายดูการเคลื่อนไหวของข้อสะโพก ลักษณะการเดิน และจุดที่กดเจ็บ

ขั้นต่อไปคือการตรวจภาพ โดยเอกซเรย์ (X-ray) ใช้ดูว่าหัวกระดูกเริ่มยุบหรือข้อเสื่อมไปมากแค่ไหน ส่วนการตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) มีความไวสูงในการตรวจพบความผิดปกติตั้งแต่ระยะแรกที่เอกซเรย์ยังดูปกติ จึงช่วยให้เห็นโรคได้เร็วและวางแผนการรักษาได้แม่นยำขึ้น

ในผู้ป่วยที่เอกซเรย์เห็นหัวกระดูกยุบตัวชัดแล้ว มักบอกได้ว่าโรคอยู่ในระยะที่ลุกลามพอสมควร

――――――――――――――――――――――――

แนวทางการรักษา จากเบาไปหนัก

หลักการสำคัญคือ เลือกวิธีให้เหมาะกับ "ระยะของโรค" เป้าหมายไม่ใช่แค่ลดปวด แต่เพื่อให้กลับมาใช้ชีวิต เดินเที่ยว เล่นกับลูกหลานได้อย่างที่เคยทำ

[1] ระยะแรกที่หัวกระดูกยังไม่ยุบ การรักษาอาจเน้นลดการลงน้ำหนัก ใช้ยาบรรเทาปวด ปรับพฤติกรรม และในบางรายอาจมีหัตถการที่ช่วยรักษาหัวกระดูกเอาไว้ เพื่อชะลอไม่ให้ยุบ

[2] ส่วนในระยะที่หัวกระดูกยุบตัวไปแล้ว และข้อสะโพกเริ่มเสียรูป การรักษาแบบประคับประคองมักได้ผลจำกัด เพราะโครงสร้างของข้อเปลี่ยนไปแล้ว

[3] ในระยะนี้ การผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม (Total Hip Arthroplasty) คือวิธีที่เป็นมาตรฐานและให้ผลดีที่สุดในการคืนการเดินและลดความเจ็บปวด โดยแพทย์จะนำหัวกระดูกและเบ้าที่เสียหายออก แล้วใส่ข้อเทียมเข้าไปแทน

การผ่าตัดในที่นี้ไม่ใช่ "ทางสุดท้ายเมื่อหมดหวัง" แต่เป็นทางเลือกที่ตรงกับปัญหาเมื่อมีข้อบ่งชี้ชัดเจน เพื่อให้ผู้ป่วยกลับไปทำสิ่งที่รัก เดินทางไปวัด ไปตลาด อุ้มหลานได้อีกครั้ง และในขณะเดียวกันยังช่วยป้องกันไม่ให้ข้อเสียรูปจนกระทบการทรงตัวมากขึ้น

――――――――――――――――――――――――

พยากรณ์โรค หายไหม นานแค่ไหน

ในระยะที่หัวกระดูกยุบแล้ว ตัวโรคมักเดินหน้าต่อไปเรื่อยๆ การรักษาด้วยยาอย่างเดียวจึงมักได้แค่บรรเทาชั่วคราว

สำหรับผู้ที่เข้ารับการผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม ส่วนใหญ่อาการปวดลดลงชัดเจนและกลับมาเดินได้ดีขึ้นมาก โดยข้อสะโพกเทียมในปัจจุบันมีอายุการใช้งานที่ยาวนาน การฟื้นตัวหลังผ่าตัดต้องอาศัยการทำกายภาพบำบัดอย่างต่อเนื่องเพื่อให้กล้ามเนื้อแข็งแรงและเดินได้มั่นคง

ผลลัพธ์ที่ดีขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ทั้งสุขภาพโดยรวม โรคประจำตัว และความตั้งใจในการฟื้นฟูร่างกายหลังผ่าตัด

――――――――――――――――――――――――

ถ้าปล่อยไว้ไม่รักษา จะเกิดอะไรขึ้น

เมื่อหัวกระดูกยุบมากขึ้น ข้อสะโพกจะค่อยๆ เสียรูปและเสื่อมตามมา อาการปวดมักรุนแรงขึ้นและเป็นถี่ขึ้น

การเดินที่กะเผลกนานๆ ทำให้กล้ามเนื้อรอบข้ออ่อนแรง ขาสองข้างอาจยาวไม่เท่ากัน และส่งผลต่อการทรงตัว เพิ่มความเสี่ยงต่อการหกล้มในผู้สูงอายุ

นี่เป็นเหตุผลที่การตรวจให้พบแต่เนิ่นๆ และวางแผนการรักษาให้เหมาะกับระยะของโรค จึงเป็นเรื่องที่ช่วยรักษาคุณภาพชีวิตไว้ได้

――――――――――――――――――――――――

วิธีดูแลและป้องกัน

• หลีกเลี่ยงการใช้ยาสเตียรอยด์เองโดยไม่จำเป็น ใช้เท่าที่แพทย์สั่งและจำเป็นเท่านั้น

• ลดหรือเลิกการดื่มแอลกอฮอล์

• หากเคยบาดเจ็บที่สะโพก ควรติดตามอาการและพบแพทย์เมื่อปวดเรื้อรัง

• ไม่ปล่อยให้อาการปวดสะโพกเรื้อรังโดยไม่หาสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่อปวดมากขึ้นเวลาลงน้ำหนัก

• ผู้สูงอายุควรดูแลกล้ามเนื้อให้แข็งแรง เพื่อช่วยพยุงข้อและลดความเสี่ยงหกล้ม

――――――――――――――――――――――――

คำถามที่พบบ่อย

[1] ปวดสะโพกแบบนี้ ต้องผ่าตัดทุกคนไหม

ไม่จำเป็นทุกคนครับ ขึ้นอยู่กับระยะของโรค ถ้าหัวกระดูกยังไม่ยุบ อาจมีทางเลือกที่ไม่ต้องเปลี่ยนข้อ แต่ถ้ายุบและข้อเสียรูปแล้ว การเปลี่ยนข้อสะโพกมักเป็นทางที่ให้ผลดีที่สุด

[2] ผ่าตัดเปลี่ยนข้อสะโพกแล้ว จะเดินได้เหมือนเดิมไหม

ผู้ป่วยส่วนใหญ่กลับมาเดินได้ดีขึ้นมากและปวดลดลงชัดเจน แต่ต้องอาศัยการทำกายภาพบำบัดอย่างสม่ำเสมอหลังผ่าตัด

[3] ข้อสะโพกเทียมใช้ได้นานแค่ไหน

ข้อเทียมในปัจจุบันออกแบบให้ใช้งานได้ยาวนาน ขึ้นอยู่กับอายุ น้ำหนัก กิจกรรม และการดูแลตัวเอง

[4] อายุมากแล้ว ผ่าตัดได้ไหม

อายุไม่ใช่ข้อห้ามโดยตรง สิ่งที่สำคัญกว่าคือความพร้อมของสุขภาพโดยรวมและโรคประจำตัว ซึ่งแพทย์จะประเมินก่อนผ่าตัดเสมอ

――――――――――――――――――――――――

สรุปสิ่งที่ควรจำ

• ปวดสะโพกในผู้สูงวัย ไม่ได้มีแค่ข้อเสื่อม ภาวะหัวกระดูกสะโพกขาดเลือดก็ทำให้ปวดและเดินกะเผลกได้เช่นกัน

• เมื่อเลือดไปเลี้ยงไม่พอ กระดูกจะตายและยุบตัว ทำให้ข้อสะโพกเสียรูปและปวดเวลาลงน้ำหนัก

• การตรวจด้วยเอกซเรย์และคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าช่วยบอกระยะของโรคและวางแผนรักษาได้แม่นยำ

• ในระยะที่หัวกระดูกยุบแล้ว การเปลี่ยนข้อสะโพกเทียมคือวิธีมาตรฐานที่ช่วยให้กลับมาเดินและใช้ชีวิตได้

• ดูแลตัวเองให้แข็งแรงและตรวจแต่เนิ่นๆ เพื่อคนที่เรารัก และเพื่อให้เรายังเดินเคียงข้างเขาได้นานๆ คุณไม่ได้เผชิญกับอาการนี้เพียงลำพัง การปรึกษาแพทย์ตั้งแต่วันนี้คือก้าวแรกที่ดีที่สุด

――――――――――――――――――――――――

ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง

ปรึกษาเพิ่มเติม Line ID @doctorkeng หรือโทร 081-5303666

――――――――――――――――――――――――

#ปวดสะโพก #หัวกระดูกสะโพกขาดเลือด #ข้อสะโพกเสื่อม #เปลี่ยนข้อสะโพกเทียม #ผู้สูงอายุ #เดินกะเผลก #หมอเก่งกระดูกและข้อ #ธนินนิตย์คลินิก #ปวดสะโพกในผู้สูงวัย #กระดูกและข้อ