ผ่าตัดเสร็จแล้ว แต่งานยังไม่จบ

วันแรกหลังผ่าตัด กลืนน้ำลายยังเจ็บ อยากหันไปมองข้างๆ แต่ไม่กล้าขยับคอ เสียงพูดแหบลงนิดหน่อย ไม่รู้ว่าปกติไหม

คุณสมชาย อายุ 52 ปี ผ่าตัดเชื่อมกระดูกคอเพราะหมอนรองกระดูกปลิ้นกดเส้นประสาท หมอบอกว่าผ่าตัดสำเร็จดี เอาส่วนที่กดออกหมดแล้ว แต่พอกลับถึงบ้าน คำถามเต็มหัวไปหมด "กินข้าวได้ไหม" "ลุกเดินได้แค่ไหน" "เมื่อไหร่กระดูกจะติด"

บทความนี้จะอธิบายว่า หลังผ่าตัดเชื่อมกระดูกคอ ต้องดูแลตัวเองอย่างไรในแต่ละช่วงเวลา เพื่อให้กระดูกติดดีและกลับมาใช้ชีวิตได้เร็วครับ

――――――――――――――――――――――――

ดูแลตัวเองหลังผ่าตัดเชื่อมกระดูกคออย่างไร ให้กระดูกติดดีและกลับมาใช้ชีวิตได้เร็ว

――――――――――――――――――――――――

การผ่าตัดที่ดี เป็นแค่ครึ่งทาง

หลายคนเข้าใจว่า เมื่อผ่าตัดเสร็จแล้วก็จบ ที่เหลือรอหายเอง

ความจริงคือ การผ่าตัดเป็นการ "จัดการต้นเหตุ" ส่วนการดูแลตัวเองหลังผ่าตัดต่างหาก ที่ตัดสินว่ากระดูกจะเชื่อมติดดีหรือไม่ และจะกลับมาใช้คอได้เต็มที่แค่ไหน

ช่วงเวลานี้คุณคือคนสำคัญที่สุด หมอวางรากฐานให้แล้ว แต่คนที่จะทำให้กระดูกติดคือร่างกายของคุณเอง

เรื่องของคุณสมชาย

คุณสมชายเคยทำงานออฟฟิศปกติ ก้มดูคอมพิวเตอร์ทั้งวันได้สบาย

จนวันหนึ่งเริ่มปวดร้าวลงแขน นิ้วมือชา จับของแล้วหลุด ตรวจพบว่าหมอนรองกระดูกคอปลิ้นกดเส้นประสาทค่อนข้างมาก จึงต้องผ่าตัดเชื่อมกระดูกคอ

ผ่าตัดเสร็จ อาการชาที่แขนดีขึ้นทันที แต่คุณสมชายกลับกังวลเรื่องใหม่ "จะกินข้าวยังไง คอยังขยับไม่ได้" "ลูกบอกให้นอนเฉยๆ แต่หมอบอกให้ลุกเดิน ตกลงต้องทำยังไงกันแน่"

ความสับสนแบบนี้พบได้บ่อยมาก เพราะไม่มีใครอธิบายให้ฟังชัดๆ ว่าแต่ละช่วงควรทำอะไร

เข้าใจง่ายๆ ว่าเกิดอะไรขึ้นในคอของคุณ

หลายคนเพิ่งรู้ว่า การผ่าตัดเชื่อมกระดูกคอ ไม่ได้แปลว่ากระดูกติดทันทีในห้องผ่าตัดครับ

การผ่าตัดเชื่อมกระดูกคอทางด้านหน้า (Anterior Cervical Discectomy and Fusion) คือการเอาหมอนรองกระดูกที่ปลิ้นกดเส้นประสาทออก แล้วใส่วัสดุค้ำแทนที่ช่องว่างนั้น จากนั้นยึดกระดูกสองชิ้นบนล่างไว้ด้วยแผ่นโลหะเล็กๆ

แต่แผ่นโลหะเป็นแค่ "ตัวช่วยยึดชั่วคราว" ให้กระดูกอยู่นิ่ง

สิ่งที่ทำให้กระดูกติดจริงๆ คือ ร่างกายค่อยๆ สร้างเนื้อกระดูกใหม่ขึ้นมาเชื่อมกระดูกสองชิ้นให้กลายเป็นชิ้นเดียว เปรียบเหมือนปูนซีเมนต์ที่เพิ่งเท ต้องใช้เวลาก่อตัวให้แข็ง ไม่ใช่แข็งทันทีที่เทเสร็จ

กระบวนการนี้ใช้เวลาเป็นเดือนถึงเป็นปี นี่คือเหตุผลว่าทำไมช่วงแรกจึงต้อง "ถนอมคอ" ถ้าขยับคอแรงหรือยกของหนักตั้งแต่ต้น เหมือนไปเขย่าปูนที่ยังไม่แห้ง กระดูกอาจติดช้าหรือไม่ติด

ส่วนอาการกลืนลำบากหรือเสียงแหบเล็กน้อยในช่วงแรก เกิดเพราะทางที่หมอเข้าไปผ่าตัดอยู่ใกล้กับหลอดอาหาร หลอดลม และเส้นประสาทที่ควบคุมเสียง เนื้อเยื่อบริเวณนั้นบวมชั่วคราวจากการผ่าตัด เมื่อยุบบวมอาการก็มักดีขึ้น

ความรู้พื้นฐานที่ควรรู้

• การผ่าตัดนี้ทำเพื่อปลดการกดทับเส้นประสาทหรือไขสันหลัง และทำให้กระดูกคอส่วนที่มีปัญหากลับมามั่นคง

• วัสดุที่ใส่แทนหมอนรองกระดูก อาจเป็นกระดูกของผู้ป่วยเอง กระดูกบริจาค หรือวัสดุค้ำสำเร็จรูป ขึ้นกับการพิจารณาของแพทย์ผู้ผ่าตัด

• การหายแบ่งเป็นช่วง คือ ช่วงแผลและเนื้อเยื่อหาย (สัปดาห์แรกๆ) และช่วงกระดูกเชื่อมติด (หลายเดือน) สองช่วงนี้ใช้เวลาไม่เท่ากัน

• อาการปวดร้าวลงแขนหรือชา ที่เป็นสาเหตุของการผ่าตัด มักดีขึ้นเร็วกว่าการที่กระดูกจะติดสนิท

ปัจจัยที่มีผลต่อการที่กระดูกจะติดดี

[1] การสูบบุหรี่ คือศัตรูตัวร้ายที่สุด สารนิโคตินขัดขวางการสร้างเลือดมาเลี้ยงกระดูกที่กำลังเชื่อม ทำให้เสี่ยงกระดูกไม่ติดสูงขึ้นชัดเจน โดยเฉพาะคนที่ผ่าตัดหลายระดับ

[2] โรคเบาหวานที่คุมน้ำตาลได้ไม่ดี ทำให้แผลและกระดูกหายช้าลง

[3] จำนวนระดับที่ผ่าตัด ยิ่งเชื่อมหลายระดับ การติดยิ่งใช้เวลาและต้องระวังมากขึ้น

[4] ภาวะโภชนาการและกระดูกพรุน ร่างกายต้องมีวัตถุดิบเพียงพอในการสร้างกระดูกใหม่

[5] การปฏิบัติตัวตามคำแนะนำ การถนอมคอช่วงแรกและการไม่ฝืนกิจกรรมหนักเร็วเกินไป มีผลโดยตรงต่อการติดของกระดูก

การติดตามหลังผ่าตัดทำอย่างไร

แพทย์จะนัดติดตามเป็นระยะเพื่อดูว่าแผลหายดี และกระดูกเริ่มเชื่อมติดตามเวลาที่ควรหรือไม่ โดยมักใช้ภาพเอกซเรย์ และในบางกรณีอาจใช้เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT) เพื่อยืนยันการติดของกระดูก

สิ่งสำคัญคือ "อย่าขาดนัด" แม้จะรู้สึกสบายดีแล้ว เพราะการที่อาการดีขึ้น ไม่ได้แปลว่ากระดูกติดสมบูรณ์เสมอไป ต้องดูจากภาพถ่ายประกอบ

แนวทางการปฏิบัติตัวในแต่ละช่วงเวลา

เป้าหมายของการดูแลตัวเองไม่ใช่แค่ "กันไม่ให้เกิดปัญหา" แต่เพื่อให้คุณกลับไปทำสิ่งที่รักได้อย่างมั่นใจ ทำงาน อุ้มหลาน เดินเที่ยว โดยไม่ต้องกลัวว่าคอจะมีปัญหาอีก

ช่วงสัปดาห์แรก

• ลุกเดินเบาๆ ได้เร็วตามที่แพทย์แนะนำ การเคลื่อนไหวช่วยลดลิ่มเลือดและทำให้ฟื้นตัวดีขึ้น ไม่ใช่นอนนิ่งตลอด

• กินอาหารอ่อน เคี้ยวง่าย กลืนช้าๆ ถ้ากลืนลำบากให้จิบน้ำหรือทานอาหารเหลวก่อน

• ถ้าแพทย์ให้ใส่ปลอกคอ ให้ใส่ตามที่สั่ง ปลอกคอช่วยพยุงและเตือนไม่ให้ขยับคอแรง

• ดูแลแผลให้แห้งสะอาด ตามคำแนะนำของแพทย์ผู้ผ่าตัด

ช่วงสองถึงหกสัปดาห์

• หลีกเลี่ยงการก้มหรือบิดคอแรงๆ และงดยกของหนัก โดยทั่วไปแพทย์มักจำกัดน้ำหนักยกในช่วงนี้

• งานออฟฟิศที่ไม่ใช้แรงมาก ผู้ป่วยจำนวนมากเริ่มกลับไปทำได้ในช่วงไม่กี่สัปดาห์ ขึ้นกับลักษณะงานและการอนุญาตของแพทย์

• เรื่องการขับรถ ควรงดขับขณะยังทานยาแก้ปวดกลุ่มที่ทำให้ง่วง และจนกว่าจะหันคอได้พอที่จะมองกระจกได้อย่างปลอดภัย ระยะเวลาแตกต่างกันในแต่ละคน ให้ปรึกษาแพทย์

ช่วงหกสัปดาห์ถึงสามเดือน

• เริ่มกายภาพบำบัดเพื่อฟื้นความแข็งแรงและความยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อคอ ตามที่แพทย์หรือนักกายภาพกำหนด ไม่ควรเริ่มเองก่อนได้รับอนุญาต

• ค่อยๆ เพิ่มกิจกรรมตามที่ร่างกายไหว แต่ยังหลีกเลี่ยงกิจกรรมกระแทกแรงและกีฬาปะทะ

ช่วงสามเดือนขึ้นไป

• เมื่อแพทย์ยืนยันว่ากระดูกเริ่มเชื่อมดี จะค่อยๆ ผ่อนข้อจำกัดและกลับไปทำกิจกรรมต่างๆ ได้มากขึ้น

• ระยะเวลานี้แตกต่างกันมากในแต่ละคน ขึ้นกับจำนวนระดับที่ผ่าและการหายของแต่ละบุคคล จึงควรยึดตามที่แพทย์ของคุณประเมิน

พยากรณ์โรค หายดีแค่ไหน ใช้เวลานานเท่าไหร่

• อาการปวดร้าวลงแขนและชา ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการผ่าตัด มักดีขึ้นค่อนข้างเร็ว ผู้ป่วยส่วนใหญ่พอใจกับผลการผ่าตัดในระยะยาว

• การที่กระดูกเชื่อมติดสมบูรณ์ ใช้เวลาหลายเดือน บางรายอาจถึงประมาณหนึ่งปี

• อาการกลืนลำบากและเสียงแหบในช่วงแรก พบได้บ่อยและส่วนใหญ่เป็นชั่วคราว มักดีขึ้นเมื่อยุบบวม มีส่วนน้อยที่เป็นนานกว่านั้น

• ในระยะยาว ข้อกระดูกที่อยู่ติดกับระดับที่เชื่อม อาจเสื่อมเร็วขึ้นได้บ้าง เพราะต้องรับภาระการเคลื่อนไหวแทนระดับที่เชื่อมไป แต่ส่วนใหญ่ไม่ถึงขั้นต้องผ่าตัดซ้ำ การดูแลคอที่ดีช่วยลดความเสี่ยงนี้ได้

สัญญาณที่ต้องรีบกลับมาพบแพทย์

อาการเหล่านี้พบได้น้อย แต่ถ้าเกิดขึ้นควรรีบติดต่อแพทย์ทันที ไม่ใช่เพื่อให้กังวล แต่เพื่อให้คุณดูแลตัวเองได้อย่างมั่นใจ

• กลืนลำบากมากขึ้นเรื่อยๆ หลังผ่านสัปดาห์แรกไปแล้ว แทนที่จะค่อยๆ ดีขึ้น

• หายใจลำบาก หรือคอบวมขึ้นอย่างรวดเร็ว

• แผลบวมแดง มีน้ำหรือหนองไหล หรือมีไข้

• แขนหรือมืออ่อนแรงมากขึ้น ชามากขึ้น หรือมีปัญหาการขับถ่าย

วิธีดูแลคอให้ดีในระยะยาว

[1] เลิกบุหรี่ให้ได้ นี่คือสิ่งเดียวที่ช่วยทั้งการติดของกระดูกตอนนี้ และสุขภาพคอในระยะยาว

[2] ระวังท่าทางคอ ไม่ก้มจอมือถือหรือคอมพิวเตอร์นานๆ จัดหน้าจอให้อยู่ระดับสายตา

[3] ออกกำลังกล้ามเนื้อคอและหลังส่วนบนสม่ำเสมอ ตามที่นักกายภาพแนะนำ กล้ามเนื้อที่แข็งแรงช่วยพยุงกระดูกคอ

[4] คุมโรคประจำตัว เช่น เบาหวาน ให้ดี และดูแลโภชนาการให้เพียงพอ

[5] มาตรวจตามนัดทุกครั้ง แม้รู้สึกสบายดีแล้ว

คำถามที่คนไข้ถามบ่อย

ถาม ผ่าตัดแล้วต้องใส่ปลอกคอตลอดไหม ตอบ ไม่จำเป็นทุกคนครับ บางคนแพทย์ให้ใส่ บางคนไม่ต้อง ขึ้นกับจำนวนระดับที่ผ่าและการพิจารณาของแพทย์ ให้ทำตามที่แพทย์ของคุณสั่ง

ถาม กลืนเจ็บ พูดแหบ จะหายไหม ตอบ ส่วนใหญ่เป็นชั่วคราวและดีขึ้นเมื่อยุบบวมครับ ถ้าอาการแย่ลงเรื่อยๆ แทนที่จะดีขึ้น ควรกลับมาพบแพทย์

ถาม เมื่อไหร่จะกลับไปทำงานได้ ตอบ ถ้าเป็นงานเบาหรืองานออฟฟิศ หลายคนเริ่มกลับได้ในไม่กี่สัปดาห์ แต่ถ้าเป็นงานใช้แรงหรือยกของหนัก ต้องรอนานกว่านั้น ขึ้นกับการหายของแต่ละคนและการอนุญาตของแพทย์

ถาม กระดูกจะติดเมื่อไหร่ ตอบ ใช้เวลาหลายเดือน บางรายถึงประมาณหนึ่งปี การไม่สูบบุหรี่ ดูแลโภชนาการ และปฏิบัติตามคำแนะนำ ช่วยให้ติดดีขึ้น

ถาม ออกกำลังกายได้เมื่อไหร่ ตอบ เริ่มจากการเดินเบาๆ ได้ตั้งแต่ช่วงแรก ส่วนการออกกำลังกล้ามเนื้อคอและกิจกรรมหนักขึ้น ต้องรอให้แพทย์ประเมินและเริ่มภายใต้คำแนะนำของนักกายภาพ

สรุปสิ่งสำคัญที่ต้องจำ

[1] การผ่าตัดเป็นแค่ครึ่งทาง การดูแลตัวเองหลังผ่าตัดสำคัญพอๆ กัน

[2] กระดูกไม่ได้ติดทันที แต่ค่อยๆ เชื่อมในเวลาหลายเดือน ช่วงแรกจึงต้องถนอมคอ

[3] เลิกบุหรี่ คือสิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดต่อการที่กระดูกจะติดดี

[4] อาการกลืนเจ็บหรือเสียงแหบช่วงแรก ส่วนใหญ่ชั่วคราว แต่ถ้าแย่ลงเรื่อยๆ ต้องพบแพทย์

[5] คุณไม่ได้เดินเส้นทางนี้คนเดียว การมาตรวจตามนัดและทำตามคำแนะนำ คือการดูแลตัวเองและคนที่คุณรัก ให้คุณกลับไปใช้ชีวิตที่อยากทำได้อย่างมั่นใจ

――――――――――――――――――――――――

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ

Line ID @doctorkeng โทร 081-5303666

"ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง"

――――――――――――――――――――――――

#ผ่าตัดกระดูกคอ #เชื่อมกระดูกคอ #หมอนรองกระดูกคอ #ปวดคอร้าวลงแขน #ดูแลหลังผ่าตัด #ฟื้นฟูหลังผ่าตัด #กระดูกคอเสื่อม #ชามือ #เลิกบุหรี่ #กระดูกและข้อ #หมอเก่งกระดูกและข้อ #ธนินนิตย์คลินิก #ACDF #CervicalFusion #SpineCare