ก้มหยิบของจากพื้น แล้วลุกขึ้นไม่ได้ พลิกตัวบนเตียงทีไร เสียวแปลบกลางหลังทุกครั้ง ยืนตรงนานไม่ได้ ต้องหาที่พิงตลอด

คุณยายบุญเรือน วัย 78 ปี ปวดหลังมาสองเดือน คิดว่าเป็นเพราะอายุมาก จนวันที่เอกซเรย์ออกมา หมอเห็นกระดูกสันหลังยุบไม่ใช่ข้อเดียว แต่เกือบสิบข้อ ลูกหลานถามว่า "ทำไมถึงยุบเยอะขนาดนี้ครับ"

บทความนี้จะอธิบายว่า ทำไมกระดูกสันหลังยุบหลายข้อในผู้สูงอายุ จึงต้องตรวจให้ละเอียดก่อนเริ่มยา และทำไมคำตอบอาจไม่ใช่แค่กระดูกพรุนเสมอไป อ่านด้านล่างได้เลยครับ

――――――――――――――――――――――――

เมื่อกระดูกสันหลังยุบหลายข้อในผู้สูงอายุ จึงไม่ใช่แค่เรื่องกระดูกพรุนเสมอไป

――――――――――――――――――――――――

หลายคนพอได้ยินคำว่า "กระดูกสันหลังยุบ" ในผู้สูงอายุ ก็คิดทันทีว่าเป็นเพราะกระดูกพรุน ซึ่งส่วนใหญ่ก็จริงครับ แต่มีบางกรณีที่ "ยุบหลายข้อผิดปกติ" ซึ่งเป็นสัญญาณว่าอาจมีโรคอื่นซ่อนอยู่เบื้องหลัง และถ้ารีบสรุปว่าเป็นกระดูกพรุนแล้วเริ่มยาเลย อาจพลาดโรคสำคัญ และเลือกยาผิดได้ครับ

วันนี้หมอเก่งจะเล่าให้ฟังว่า ทำไมหมอถึงต้องตรวจให้ละเอียดก่อน และการตรวจนั้นช่วยให้คนไข้ปลอดภัยและได้ยาที่เหมาะสมอย่างไร

เรื่องของคุณยายบุญเรือน

คุณยายบุญเรือน วัย 78 ปี เป็นคนแข็งแรง ทำกับข้าวเอง รดน้ำต้นไม้ทุกเช้า

วันหนึ่งเริ่มปวดหลังตื้อ ๆ คิดว่าทำงานบ้านหนักไป เลยทายาเอง

ผ่านไปสองเดือน อาการไม่ดีขึ้น พลิกตัวบนเตียงก็ปวด ก้มหยิบของก็เสียว ยืนทำกับข้าวนานไม่ได้เหมือนเดิม

ลูกหลานเลยพามาตรวจ พอเอกซเรย์ออกมา พบว่ากระดูกสันหลังยุบหลายข้อ ตั้งแต่ช่วงอกลงมาถึงเอว เรื่องราวของคุณยายยังไม่จบ เพราะหมอบอกว่า "ต้องตรวจเพิ่มอีกหน่อย ก่อนจะเริ่มยา"

ทำไมกระดูกถึงยุบ และทำไมถึงยุบหลายข้อ

ลองนึกถึงคานไม้ที่ค้ำหลังคาบ้านครับ ถ้าเนื้อไม้ข้างในยังแน่น ก็รับน้ำหนักได้สบาย แต่ถ้าโดนปลวกกินจนกลวง แค่วางของหนักธรรมดาก็อาจหักยุบลงได้

กระดูกสันหลังก็เหมือนกัน ปกติมันรับน้ำหนักตัวเราทุกวัน เวลายืน เดิน ก้ม ยกของ พอเราอายุมากขึ้น หรือขาดฮอร์โมน เนื้อกระดูกข้างในจะค่อย ๆ บางลง เรียกว่า "กระดูกพรุน" (Osteoporosis) เมื่อกระดูกบางมาก แค่แรงกดเบา ๆ อย่างไอ จาม หรือก้มยกของ ก็ทำให้กระดูกยุบได้โดยไม่ต้องล้มแรง

ที่สำคัญคือ พอกระดูกยุบไปข้อหนึ่ง แนวกระดูกสันหลังจะเอียงไปข้างหน้า ทำให้น้ำหนักไปลงที่ข้ออื่นมากขึ้น ข้อถัดไปจึงยุบตามกันเป็นลูกโซ่ นี่คือเหตุผลว่าทำไมคนที่ยุบข้อเดียว ถ้าไม่ดูแล มักจะยุบเพิ่มอีก และทำไมหลังถึงค่อม ๆ ลงเรื่อย ๆ

แต่ถ้ายุบ "หลายข้อพร้อมกัน" และเยอะผิดปกติ หมอจะต้องคิดเผื่อไว้ด้วยว่า อาจมีโรคอื่นที่ทำให้กระดูกอ่อนแอลง ไม่ใช่แค่กระดูกพรุนธรรมดา เช่น เนื้องอกบางชนิดในไขกระดูก หรือฮอร์โมนบางอย่างที่ทำงานมากเกินไป จุดนี้แหละครับที่ทำให้การตรวจแยกโรคสำคัญมาก

ความรู้พื้นฐานที่ควรเข้าใจ

กระดูกสันหลังยุบ คือภาวะที่ปล้องกระดูกสันหลังถูกกดจนแบนลง อาจแบนด้านหน้าเป็นรูปลิ่ม หรือแบนตรงกลาง

สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในผู้สูงอายุคือกระดูกพรุน แต่สาเหตุอื่นที่ทำให้ยุบได้หลายข้อ และต้องแยกออกให้ได้ มีเช่น

• มะเร็งไขกระดูกชนิดมัยอีโลมา (Multiple Myeloma) ซึ่งเป็นเนื้องอกของเซลล์ในไขกระดูก ทำให้กระดูกถูกทำลายเป็นรู ๆ

• มะเร็งจากที่อื่นที่ลามมาที่กระดูกสันหลัง

• ภาวะต่อมพาราไทรอยด์ทำงานมากเกิน (Hyperparathyroidism) ซึ่งดึงแคลเซียมออกจากกระดูกมากเกินไป

• โรคกระดูกอ่อนจากการขาดวิตามินดี และโรคทางเมตาบอลิกอื่น ๆ

อาการที่พบได้คือ ปวดหลังเวลาขยับตัว พลิกตัว ลุกนั่ง ความสูงลดลง หลังค่อม และในบางคนอาจปวดร้าวรอบลำตัว

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้กระดูกยุบง่าย

[1] อายุมาก โดยเฉพาะผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน เพราะขาดฮอร์โมนที่ช่วยรักษาเนื้อกระดูก

[2] เคยมีกระดูกหักจากการล้มเบา ๆ มาก่อน

[3] ใช้ยาสเตียรอยด์ต่อเนื่องเป็นเวลานาน

[4] น้ำหนักตัวน้อย สูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ ขาดแคลเซียมและวิตามินดี

[5] มีโรคประจำตัวบางอย่าง เช่น โรคไต โรคต่อมไทรอยด์หรือพาราไทรอยด์

การตรวจวินิจฉัย ทำไมต้องละเอียด

ในกรณีกระดูกยุบหลายข้อ การตรวจไม่ได้จบแค่เอกซเรย์ครับ เพราะเป้าหมายคือต้องตอบให้ได้ว่า "ยุบจากกระดูกพรุนจริง หรือมีโรคอื่นซ่อนอยู่" ขั้นตอนที่หมอใช้คือ

[1] ซักประวัติและตรวจร่างกาย ดูว่ามีน้ำหนักลด เบื่ออาหาร ซีด หรือปวดกระดูกที่อื่นร่วมด้วยไหม

[2] เอกซเรย์กระดูกสันหลัง ดูจำนวนและรูปแบบการยุบ

[3] ตรวจความหนาแน่นกระดูก เพื่อยืนยันระดับความรุนแรงของกระดูกพรุน

[4] ตรวจเลือดและปัสสาวะ ดูแคลเซียม การทำงานของไต ความเข้มข้นเลือด ระดับวิตามินดี ฮอร์โมนพาราไทรอยด์ และโปรตีนผิดปกติที่บ่งชี้มะเร็งไขกระดูก

[5] ตรวจคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) เมื่อสงสัยมะเร็งหรือการติดเชื้อ เพราะช่วยแยกว่ารอยยุบนั้นมาจากกระดูกพรุนหรือเนื้องอกได้ดี

การตรวจชุดนี้ไม่ได้ทำเพื่อให้ยุ่งยาก แต่ทำเพื่อให้คนไข้ได้รับยาที่ถูกต้องและปลอดภัยที่สุดครับ

แนวทางการรักษา

เมื่อตรวจแน่ใจแล้วว่าเป็นกระดูกพรุนรุนแรงจริง ๆ ไม่ใช่โรคอื่น เป้าหมายแรกของการรักษาคือ ทำให้คนไข้กลับมาใช้ชีวิตได้ ลุกนั่ง เดิน ดูแลตัวเองได้ และป้องกันไม่ให้ยุบเพิ่ม โดยเรียงจากเบาไปหนัก

• บรรเทาปวดและปรับท่าทาง ใช้ยาแก้ปวดที่เหมาะสม พักอย่างถูกวิธี และค่อย ๆ ขยับ

• เสริมแคลเซียมและวิตามินดีให้เพียงพอ เป็นพื้นฐานที่ขาดไม่ได้

• ทำกายภาพบำบัด ฝึกกล้ามเนื้อหลังและการทรงตัว ลดความเสี่ยงล้ม

• ให้ยารักษากระดูกพรุน ซึ่งมีหลายกลุ่ม สำหรับคนที่กระดูกพรุนรุนแรงและยุบหลายข้อ แพทย์อาจพิจารณายากลุ่มสร้างกระดูก เช่น ยาเทอริพาราไทด์ (Teriparatide) ที่เป็นยาฉีดกระตุ้นให้ร่างกายสร้างเนื้อกระดูกใหม่ มีงานวิจัยพบว่าช่วยลดการเกิดกระดูกสันหลังยุบซ้ำได้ดีในผู้ที่กระดูกพรุนรุนแรง

• ในบางรายที่ปวดมากจากรอยยุบเฉียบพลัน อาจพิจารณาหัตถการเสริมกระดูกสันหลัง ตามข้อบ่งชี้

จุดสำคัญที่อยากเน้นคือ ยาสร้างกระดูกอย่างเทอริพาราไทด์ "ห้ามใช้" ในคนที่มีมะเร็งกระดูก มะเร็งไขกระดูก หรือมีแคลเซียมในเลือดสูงจากต่อมพาราไทรอยด์ นี่จึงเป็นเหตุผลสำคัญที่หมอต้องตรวจแยกโรคให้ชัดก่อน เพราะถ้าให้ยาผิดกลุ่มกับคนผิดโรค จะเป็นอันตรายได้ครับ

จะหายไหม ใช้เวลานานแค่ไหน

อาการปวดจากกระดูกพรุนยุบส่วนใหญ่ค่อย ๆ ดีขึ้นภายในไม่กี่สัปดาห์ถึงไม่กี่เดือน เมื่อได้รับการดูแลที่เหมาะสม

แต่ในคนที่ยุบหลายข้อและหลังเริ่มค่อม การฟื้นตัวมักช้ากว่า และมีโอกาสปวดเรื้อรังได้มากกว่า จึงต้องดูแลต่อเนื่อง

ข่าวดีคือ การรักษากระดูกพรุนอย่างจริงจังช่วยลดโอกาสยุบข้อใหม่ได้ชัดเจน คนไข้หลายคนกลับมาทำกิจวัตรประจำวันและดูแลตัวเองได้อีกครั้ง

ถ้าปล่อยไว้ไม่รักษา จะเป็นอย่างไร

เมื่อกระดูกยุบข้อหนึ่งแล้วไม่ดูแล โอกาสยุบข้อต่อไปจะสูงขึ้น เพราะแนวกระดูกที่เอียงทำให้ข้ออื่นรับน้ำหนักมากขึ้น

เมื่อยุบหลายข้อ หลังจะค่อมลง ส่วนสูงลดลง บางคนหายใจอึดอัดเพราะช่องอกแคบลง และเคลื่อนไหวได้น้อยลง

ที่สำคัญกว่านั้นคือ ถ้าสาเหตุที่แท้จริงไม่ใช่กระดูกพรุน แต่เป็นโรคอื่นที่ซ่อนอยู่ การปล่อยไว้โดยไม่ตรวจ จะทำให้พลาดโอกาสรักษาโรคต้นเหตุตั้งแต่เนิ่น ๆ นี่คือเหตุผลที่หมออยากให้มาตรวจ ไม่ใช่เพื่อให้กังวล แต่เพื่อให้รู้ความจริงและวางแผนได้ถูกต้อง

วิธีดูแลและป้องกัน

[1] กินแคลเซียมและวิตามินดีให้เพียงพอ จากอาหารและแสงแดดยามเช้า

[2] ออกกำลังกายที่มีการลงน้ำหนักพอเหมาะ และฝึกการทรงตัวเพื่อกันล้ม

[3] จัดบ้านให้ปลอดภัย ลดสิ่งกีดขวาง มีราวจับ แสงสว่างพอ กันลื่นล้ม

[4] งดบุหรี่และลดแอลกอฮอล์

[5] ตรวจความหนาแน่นกระดูกเมื่อถึงวัย และรักษาต่อเนื่องตามที่แพทย์แนะนำ

คำถามที่พบบ่อย

ถาม กระดูกยุบแล้วต้องผ่าตัดทุกคนไหม ตอบ ไม่ครับ ส่วนใหญ่รักษาแบบไม่ผ่าตัดได้ ผ่าตัดหรือทำหัตถการเฉพาะรายที่มีข้อบ่งชี้จริง ๆ

ถาม ทำไมหมอต้องเจาะเลือดหลายอย่าง ทั้งที่เห็นแล้วว่ากระดูกยุบ ตอบ เพราะกระดูกยุบหลายข้อมีได้หลายสาเหตุ การตรวจเลือดช่วยแยกว่าเป็นกระดูกพรุนจริง หรือมีโรคอื่นซ่อนอยู่ เพื่อเลือกยาให้ถูกและปลอดภัย

ถาม ยาฉีดสร้างกระดูกดีกว่ายากินเสมอไหม ตอบ ไม่เสมอไปครับ ขึ้นกับความรุนแรงและโรคประจำตัวของแต่ละคน บางคนเหมาะกับยากิน บางคนที่รุนแรงมากอาจเหมาะกับยาฉีด แพทย์จะเลือกให้เหมาะกับแต่ละราย

ถาม อายุมากแล้ว รักษาไปจะมีประโยชน์ไหม ตอบ มีครับ การรักษาช่วยลดการยุบข้อใหม่ ลดปวด และช่วยให้กลับมาดูแลตัวเองได้ ไม่มีคำว่าสายเกินไปที่จะดูแลกระดูก

สรุปสิ่งที่อยากให้จำ

[1] กระดูกสันหลังยุบในผู้สูงอายุพบบ่อย และส่วนใหญ่มาจากกระดูกพรุน

[2] แต่ถ้ายุบหลายข้อผิดปกติ ต้องตรวจแยกโรคอื่นก่อน เช่น มะเร็งไขกระดูก หรือต่อมพาราไทรอยด์ทำงานมากเกิน

[3] การตรวจที่ละเอียดไม่ใช่เรื่องยุ่งยากเกินจำเป็น แต่เพื่อความปลอดภัยและเลือกยาที่ถูกต้อง

[4] กระดูกพรุนรุนแรงรักษาได้ และยากลุ่มสร้างกระดูกช่วยลดการยุบซ้ำได้ดีเมื่อใช้ในคนที่เหมาะสม

[5] ดูแลกระดูกตั้งแต่วันนี้ เพื่อให้เรายังลุก เดิน และทำสิ่งที่รักได้ และอยู่ดูแลคนที่เรารักได้นาน ๆ

คุณไม่ได้เผชิญเรื่องนี้คนเดียวครับ อาการปวดหลังและกระดูกพรุนเป็นสิ่งที่ดูแลได้ ขอเพียงเริ่มต้นตรวจให้ถูกทาง

――――――――――――――――――――――――

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ

สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ

Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666

"ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง"

――――――――――――――――――――――――

#กระดูกพรุน #กระดูกสันหลังยุบ #ปวดหลังผู้สูงอายุ #กระดูกพรุนรุนแรง #ปวดหลังเรื้อรัง #ดูแลกระดูกผู้สูงอายุ #มะเร็งไขกระดูก #กระดูกหักง่าย #หลังค่อม #สุขภาพผู้สูงวัย #หมอเก่งกระดูกและข้อ #ธนินนิตย์คลินิก #Osteoporosis #VertebralFracture #Teriparatide #MultipleMyeloma #BoneHealth