คนส่วนใหญ่คิดว่า กระดูกสะโพกหัก แค่ผ่าตัดใส่เหล็กหรือเปลี่ยนข้อ ก็จบ ความจริงไม่ใช่แบบนั้นเลยครับ สิ่งที่ตัดสินว่า จะกลับมาเดินได้เหมือนเดิมไหม อยู่ที่หลายอย่างมากกว่าในห้องผ่าตัด

คุณสมบูรณ์ วัย 78 ปี เคยเดินไปตลาดเช้าทุกวัน รดน้ำต้นไม้หน้าบ้านเองได้ เช้าวันหนึ่งลื่นล้มในห้องน้ำ ลุกไม่ขึ้น ขาข้างหนึ่งขยับทีไรเจ็บจนน้ำตาไหล ลูกหลานกลัวว่าพ่อจะต้องนอนติดเตียงไปตลอด เลยลังเลว่าจะผ่าตัดดีไหมในวัยขนาดนี้

บทความนี้จะพาไปดูเส้นทางทั้งเส้น ตั้งแต่นาทีที่ล้ม จนถึงวันที่กลับมาใช้ชีวิตในสังคมได้อีกครั้ง และสิ่งที่ครอบครัวช่วยได้จริง

――――――――――――――――――――――――

ทำไมการกลับมาเดินได้หลังกระดูกสะโพกหัก ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการผ่าตัดเพียงอย่างเดียว

――――――――――――――――――――――――

เวลาผู้สูงอายุล้มแล้วลุกไม่ขึ้น หลายครอบครัวคิดเหมือนกันหมดว่า "เดี๋ยวก็หาย" หรือ "แค่ฟกช้ำ" แล้วพยายามให้นอนพักอยู่บ้าน

แต่ความจริงที่หลายคนยังไม่รู้คือ กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุ ไม่ใช่แค่กระดูกหักธรรมดา มันคือเหตุการณ์ที่เปลี่ยนชีวิตคนคนหนึ่งได้เลย และสิ่งที่ทำในช่วง "ก่อนถึงโรงพยาบาล ระหว่างอยู่โรงพยาบาล และหลังกลับบ้าน" ต่างหากที่ตัดสินว่าจะกลับมาใช้ชีวิตได้ดีแค่ไหน

ข่าวดีคือ ถ้าดูแลถูกทางตั้งแต่ต้น คนส่วนใหญ่กลับมาเดินและใช้ชีวิตในสังคมได้อีกครั้งครับ

เรื่องของคุณสมบูรณ์

ก่อนหน้านี้ชีวิตคุณสมบูรณ์เป็นปกติทุกอย่าง ตื่นเช้าไปตลาด เลี้ยงหลาน รดน้ำต้นไม้ ดูแลตัวเองได้หมด

จนเช้าวันหนึ่ง ลื่นล้มในห้องน้ำเพราะพื้นเปียก สะโพกกระแทกพื้น พอจะลุกก็ลุกไม่ขึ้น ขาข้างที่เจ็บดูสั้นลงและบิดออกผิดรูป ขยับนิดเดียวก็เจ็บแปลบ

ครอบครัวตกใจมาก กลัวว่าผ่าตัดแล้วจะไม่ฟื้น กลัวว่าอายุมากจะทนยาสลบไม่ไหว เลยลังเลอยู่หลายชั่วโมง

แต่สุดท้ายตัดสินใจรีบพามาโรงพยาบาล และนั่นคือจุดเปลี่ยนที่ทำให้เรื่องของคุณสมบูรณ์จบลงด้วยดี เพราะการมาเร็วและได้รับการดูแลอย่างเป็นระบบ คือสิ่งที่ช่วยให้ท่านกลับมาเดินได้อีกครั้ง

เกิดอะไรขึ้นในร่างกาย เล่าแบบเข้าใจง่าย

หลายคนยังไม่รู้ว่า กระดูกของคนเราเปลี่ยนไปตามวัยครับ

ลองนึกภาพกระดูกเหมือน "ไม้" ตอนหนุ่มสาวเป็นไม้เนื้อแน่น แข็งแรง ตกหรือกระแทกก็ไม่ค่อยหัก แต่พออายุมากขึ้น โดยเฉพาะผู้หญิงหลังหมดประจำเดือน เนื้อกระดูกจะค่อยๆ บางลงและพรุนเหมือนไม้ที่ถูกปลวกกินจากข้างใน ดูข้างนอกยังเหมือนเดิม แต่ข้างในกลวง เปราะ

ทำไมถึงเกิด เพราะร่างกายสร้างกระดูกใหม่ช้าลงกว่าที่สลายกระดูกเก่า เนื้อกระดูกเลยลดลงทุกปีโดยไม่รู้ตัว เรียกภาวะนี้ว่า โรคกระดูกพรุน (Osteoporosis)

เกิดทีละขั้นอย่างไร เมื่อกระดูกพรุนมากพอ แรงกระแทกเบาๆ แค่ลื่นล้มจากท่ายืน หรือบางคนแค่บิดตัวผิดจังหวะ ก็ทำให้คอกระดูกต้นขาส่วนที่ต่อกับสะโพกหักได้ ทั้งที่ในคนหนุ่มสาวต้องใช้แรงชนรุนแรงระดับอุบัติเหตุรถยนต์

ทำไมอาการจึงเป็นแบบนี้ พอกระดูกตรงสะโพกหัก น้ำหนักตัวจะกดลงตรงรอยหักทุกครั้งที่ขยับ จึงเจ็บมากจนยืนหรือเดินไม่ได้ ขาข้างนั้นมักดูสั้นลงและบิดออก เพราะกล้ามเนื้อรอบสะโพกหดดึงกระดูกที่หักให้เลื่อนผิดตำแหน่ง

ความรู้พื้นฐานที่ควรรู้

กระดูกสะโพกหัก หมายถึงการหักของกระดูกต้นขาส่วนบนตรงบริเวณที่ต่อเข้ากับเบ้าสะโพก พบบ่อยที่สุดในผู้สูงอายุ และส่วนใหญ่เกิดจากการล้มในบ้านธรรมดาๆ ไม่ใช่อุบัติเหตุรุนแรง

สาเหตุหลักมาจากสองอย่างรวมกัน คือ กระดูกที่พรุนเปราะอยู่แล้ว บวกกับการล้ม เมื่อสองอย่างนี้มาเจอกัน กระดูกจึงหักง่าย

อาการที่สังเกตได้ คือ หลังล้มแล้วลุกไม่ขึ้น เจ็บบริเวณสะโพกหรือขาหนีบมาก ลงน้ำหนักขาข้างนั้นไม่ได้ ขาดูสั้นลงและปลายเท้าบิดออกด้านนอก บางรายที่กระดูกหักไม่เคลื่อนมาก อาจยังพอขยับได้และเจ็บไม่มาก ทำให้เข้าใจผิดว่าไม่เป็นไร ซึ่งอันตรายเพราะอาจปล่อยไว้จนกระดูกเคลื่อนมากขึ้น

ใครเสี่ยงบ้าง

• ผู้สูงอายุ โดยเฉพาะตั้งแต่ 65 ปีขึ้นไป

• ผู้หญิงวัยหลังหมดประจำเดือน ที่มีภาวะกระดูกพรุน

• คนที่เคยกระดูกหักจากการล้มเบาๆ มาก่อน เพราะมีโอกาสหักซ้ำสูง

• คนที่กล้ามเนื้อขาอ่อนแรง ทรงตัวไม่ดี หรือมีปัญหาสายตา เวียนหัวง่าย

• คนที่กินยาบางชนิดที่ทำให้ง่วงหรือมึน รวมถึงบ้านที่พื้นลื่น แสงสว่างไม่พอ มีของเกะกะ

แพทย์วินิจฉัยอย่างไร

[1] ซักประวัติ ว่าล้มอย่างไร เจ็บตรงไหน มีโรคประจำตัวอะไร

[2] ตรวจร่างกาย ดูลักษณะขาที่สั้นลงและบิดออก ทดสอบการขยับและจุดที่กดเจ็บ

[3] เอกซเรย์ (X-ray) เป็นการตรวจหลักที่เห็นรอยหักได้ชัดเจน

[4] ในบางรายที่เอกซเรย์ยังไม่ชัด แต่อาการบ่งชี้ชัดว่ากระดูกน่าจะหัก แพทย์อาจส่งตรวจเพิ่มด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) หรือเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT) เพื่อยืนยัน เพราะกระดูกที่หักแบบร้าวเล็กๆ บางครั้งหลบสายตาในภาพเอกซเรย์ธรรมดาได้

แนวทางการดูแล เส้นทางทั้งเส้นตั้งแต่ล้มจนกลับบ้าน

สิ่งที่หลายคนไม่รู้คือ การดูแลกระดูกสะโพกหักที่ดี ไม่ได้เริ่มในห้องผ่าตัด แต่เริ่มตั้งแต่นาทีที่ล้ม และต่อเนื่องไปอีกหลายเดือน เราจะเล่าจากมุมของผู้ป่วยและครอบครัว

ช่วงที่หนึ่ง ก่อนถึงโรงพยาบาล สิ่งสำคัญที่สุดคือ อย่าพยายามดึงหรือดัดขาให้ตรง อย่าฝืนให้ลุกเดิน ให้ผู้ป่วยนอนนิ่งในท่าที่เจ็บน้อยที่สุด ประคองขาไว้ แล้วรีบโทรขอความช่วยเหลือหรือพาส่งโรงพยาบาลโดยเร็ว การมาเร็วช่วยให้คุมความเจ็บปวดได้เร็วและวางแผนรักษาได้ทัน

ช่วงที่สอง ที่ห้องฉุกเฉินและก่อนผ่าตัด เรื่องแรกที่ทีมแพทย์ให้ความสำคัญคือ การระงับความปวด เพราะความปวดที่คุมไม่ได้ในผู้สูงอายุ ทำให้สับสน เพ้อ นอนไม่หลับ และฟื้นตัวช้า ปัจจุบันมีวิธีฉีดยาชาเฉพาะที่บริเวณขาหนีบเพื่อบล็อกเส้นประสาทที่เลี้ยงสะโพก เรียกว่า การฉีดยาชาบล็อกเส้นประสาทบริเวณสะโพก (Fascia Iliaca Compartment Block) ช่วยให้หายปวดได้ดีโดยใช้ยาแก้ปวดกลุ่มมอร์ฟีนน้อยลง ลดผลข้างเคียงในผู้สูงอายุ จากนั้นทีมแพทย์จะตรวจประเมินหัวใจ ปอด และโรคประจำตัว เพื่อเตรียมร่างกายให้พร้อมผ่าตัด

ช่วงที่สาม การผ่าตัด สำหรับผู้สูงอายุเกือบทุกราย การผ่าตัดคือทางเลือกหลัก เพราะช่วยให้ลุกขยับและกลับมาเดินได้เร็ว ลดภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนานกว่ามาก โดยแนวทางสากลแนะนำให้ผ่าตัดโดยเร็วเมื่อร่างกายพร้อม มักภายในประมาณ 24 ถึง 48 ชั่วโมงหลังเข้าโรงพยาบาล วิธีผ่าตัดมีสองแบบหลัก คือ การใส่โลหะดามยึดกระดูกที่หักให้เข้าที่ หรือการเปลี่ยนข้อสะโพกเทียม (Hip Replacement) ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและลักษณะการหัก รวมถึงสภาพร่างกายของผู้ป่วย แพทย์จะเลือกวิธีที่เหมาะสมกับแต่ละคน

ช่วงที่สี่ หลังผ่าตัด ลุกให้เร็ว สิ่งที่สำคัญมากแต่หลายคนคาดไม่ถึง คือ การให้ผู้ป่วยลุกนั่งและเริ่มขยับโดยเร็วหลังผ่าตัด แม้แค่ลุกนั่งข้างเตียงตั้งแต่วันแรกๆ ก็ช่วยลดปอดติดเชื้อ ลดลิ่มเลือดที่ขา ลดแผลกดทับ และทำให้กล้ามเนื้อไม่ฝ่อเร็ว ช่วงนี้ทีมที่ดูแลมักทำงานร่วมกันหลายฝ่าย ทั้งหมอกระดูก หมอผู้สูงอายุ นักกายภาพบำบัด พยาบาล และนักโภชนาการ การดูแลแบบทีมร่วมกันนี้ช่วยลดการเสียชีวิตและภาวะแทรกซ้อนได้จริง

ช่วงที่ห้า กลับบ้านและฟื้นฟู หัวใจของการกลับมาใช้ชีวิต เมื่อกลับบ้าน การฟื้นฟูด้วยกายภาพบำบัดอย่างต่อเนื่องคือกุญแจสำคัญ ฝึกลุกนั่ง ฝึกยืน ฝึกเดินด้วยอุปกรณ์ช่วย ค่อยๆ เพิ่มระยะทาง พร้อมฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้อขา การฟื้นฟูทำได้ทั้งที่โรงพยาบาล ที่ศูนย์ฟื้นฟู หรือที่บ้าน ซึ่งให้ผลดีใกล้เคียงกันถ้าทำสม่ำเสมอ การกินอาหารที่มีโปรตีนเพียงพอและการดูแลสุขภาพกระดูกควบคู่กันไป จะช่วยให้ร่างกายซ่อมแซมและแข็งแรงขึ้น

ระหว่างทางทั้งหมดนี้ การดูแลตัวเองให้แข็งแรงไม่ใช่เพื่อตัวเองเท่านั้น แต่เพื่อจะได้กลับไปอยู่กับลูกหลานและทำสิ่งที่รักได้อีกครั้งครับ

จะหายไหม นานแค่ไหน

คำถามที่ครอบครัวถามบ่อยที่สุดคือ "พ่อแม่จะกลับมาเดินได้เหมือนเดิมไหม"

คำตอบตามความจริงคือ ผู้ป่วยจำนวนมากกลับมาเดินและใช้ชีวิตในสังคมได้ โดยเฉพาะคนที่ก่อนล้มยังแข็งแรง เดินได้ดี ความจำดี และได้รับการผ่าตัดเร็วร่วมกับการฟื้นฟูอย่างต่อเนื่อง

แต่ก็ต้องบอกตามตรงว่า ไม่ใช่ทุกคนจะกลับไปเหมือนก่อนหักทั้งหมด บางส่วนกลับมาเดินได้แต่ต้องใช้ไม้เท้าหรืออุปกรณ์ช่วย ระยะเวลาฟื้นตัวมักใช้เวลาหลายเดือน และคนที่ฟื้นได้ดีที่สุดคือคนที่ขยับเร็ว ฟื้นฟูสม่ำเสมอ และมีกำลังใจจากครอบครัว

ปัจจัยที่ทำให้ฟื้นตัวช้ากว่า ได้แก่ อายุที่มากขึ้น มีภาวะสมองเสื่อม กล้ามเนื้ออ่อนแรงตั้งแต่ก่อนล้ม มีโรคประจำตัวหลายโรค หรือได้รับการผ่าตัดและฟื้นฟูล่าช้า

ถ้าไม่ดูแลให้ดี จะเกิดอะไรขึ้น

การปล่อยให้ผู้สูงอายุนอนนิ่งจากกระดูกสะโพกหักโดยไม่ได้รักษาอย่างเหมาะสม นำไปสู่ปัญหาตามมาหลายอย่าง

• การนอนนานทำให้เกิดปอดติดเชื้อ ทางเดินปัสสาวะอักเสบ และลิ่มเลือดอุดตันที่ขาได้

• เกิดแผลกดทับจากการนอนท่าเดิมนานๆ

• กล้ามเนื้อฝ่อลีบเร็ว ยิ่งทำให้ลุกเดินยากขึ้น และเสี่ยงนอนติดเตียงถาวร

• ที่สำคัญ คนที่เคยกระดูกหักจากการล้มหนึ่งครั้ง มีโอกาสหักซ้ำในอนาคตสูงกว่าคนทั่วไปมาก ถ้าไม่ได้ดูแลสุขภาพกระดูก

ทั้งหมดนี้ไม่ได้เล่าเพื่อให้กลัว แต่เพื่อให้เห็นว่าทำไม "การมาเร็วและดูแลอย่างเป็นระบบ" จึงสำคัญ เพราะปัญหาเหล่านี้ป้องกันได้เป็นส่วนใหญ่

ป้องกันอย่างไร ทั้งป้องกันการล้มและป้องกันการหักซ้ำ

[1] ดูแลบ้านให้ปลอดภัย เก็บของเกะกะ ทำพื้นไม่ให้ลื่น โดยเฉพาะในห้องน้ำ ติดราวจับ และเปิดไฟให้สว่างพอ

[2] ออกกำลังกายฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้อขาและการทรงตัวสม่ำเสมอ เพื่อลดโอกาสล้ม

[3] ตรวจสุขภาพกระดูกในผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้หญิงวัยหลังหมดประจำเดือน เพื่อดูว่ามีภาวะกระดูกพรุนหรือไม่ และได้รับแคลเซียมกับวิตามินดีอย่างเพียงพอ

[4] สำหรับคนที่เคยกระดูกหักมาแล้ว ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการรักษาภาวะกระดูกพรุนอย่างจริงจัง เพราะการรักษากระดูกพรุนหลังหักครั้งแรก ช่วยลดโอกาสหักซ้ำและลดการเสียชีวิตได้

[5] ตรวจสายตา ทบทวนยาที่ทำให้ง่วงหรือมึนกับแพทย์ และเลิกบุหรี่ ลดเครื่องดื่มแอลกอฮอล์

คำถามที่พบบ่อย

ถาม อายุมากแล้ว ผ่าตัดจะอันตรายไหม ไม่ผ่าได้ไหม ตอบ ในผู้สูงอายุส่วนใหญ่ การไม่ผ่าตัดแล้วนอนนิ่งกลับเสี่ยงกว่า เพราะนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนจากการนอนนาน การผ่าตัดช่วยให้ลุกขยับและฟื้นตัวได้เร็วกว่า ทีมแพทย์จะประเมินความพร้อมของหัวใจและร่างกายก่อนเสมอ

ถาม ทำไมต้องรีบผ่าตัด รอให้แข็งแรงก่อนไม่ได้หรือ ตอบ การผ่าตัดเร็วเมื่อร่างกายพร้อม ช่วยลดความปวด ลดภาวะแทรกซ้อน และช่วยให้ฟื้นตัวดีขึ้น การรอนานเกินจำเป็นโดยไม่มีเหตุทางการแพทย์ มักทำให้ผลการรักษาแย่ลง แต่หากมีภาวะที่ต้องแก้ไขก่อน แพทย์จะเตรียมให้พร้อมก่อนผ่าตัด

ถาม หลังผ่าตัดจะลงน้ำหนักเดินได้เลยไหม ตอบ ส่วนใหญ่แพทย์จะให้เริ่มลุกนั่งและขยับโดยเร็ว ส่วนการลงน้ำหนักมากน้อยแค่ไหนขึ้นอยู่กับวิธีผ่าตัดและลักษณะการหัก แพทย์และนักกายภาพบำบัดจะแนะนำเป็นรายบุคคล

ถาม ฟื้นฟูที่บ้านกับที่โรงพยาบาล อันไหนดีกว่า ตอบ ทั้งสองแบบให้ผลดีได้ใกล้เคียงกัน ถ้าทำอย่างสม่ำเสมอและถูกวิธี สิ่งสำคัญคือความต่อเนื่องและการมีคนช่วยดูแล มากกว่าสถานที่

สรุปสิ่งที่ควรจำ

[1] กระดูกสะโพกหักในผู้สูงอายุไม่ใช่เรื่องเล็ก แต่ดูแลถูกทางแล้วคนส่วนใหญ่กลับมาใช้ชีวิตได้

[2] สิ่งที่ตัดสินผลการรักษาไม่ใช่แค่การผ่าตัด แต่คือการดูแลทั้งเส้นทาง ตั้งแต่คุมปวดเร็ว ผ่าตัดทันเวลา ลุกขยับเร็ว และฟื้นฟูต่อเนื่อง

[3] มาเร็วดีกว่ารอ การพามาโรงพยาบาลเร็วช่วยให้คุมปวดและวางแผนรักษาได้ทัน

[4] อย่าลืมป้องกันการหักซ้ำ ดูแลสุขภาพกระดูกและจัดบ้านให้ปลอดภัย เพราะเคยหักหนึ่งครั้งเสี่ยงหักซ้ำ

[5] ครอบครัวคือกำลังสำคัญ การให้กำลังใจและช่วยฟื้นฟูอย่างสม่ำเสมอ ทำให้คนที่เรารักกลับมาอยู่ร่วมกันได้อีกครั้ง คุณไม่ได้เผชิญเรื่องนี้อยู่คนเดียว และเส้นทางนี้มีทางกลับมาเสมอ

――――――――――――――――――――――――

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์

สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ

สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ

Line ID: @doctorkeng โทร 081-5303666

ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง

――――――――――――――――――――――――

#กระดูกสะโพกหัก #ผู้สูงอายุล้ม #กระดูกพรุน #ป้องกันการล้ม #ดูแลผู้สูงอายุ #กายภาพบำบัด #ผ่าตัดสะโพก #เปลี่ยนข้อสะโพก #สุขภาพกระดูก #หมอเก่งกระดูกและข้อ #ธนินนิตย์คลินิก #hipfracture #osteoporosis #fragilityfracture #fallprevention #orthogeriatrics