ก่อนตัดสินใจผ่าเข่าเทียมทั้งสองข้างพร้อมกัน
มีสิ่งที่คนส่วนใหญ่ยังไม่รู้ว่าต้องถามหมอก่อน
การผ่าเข่าเทียมสองข้างพร้อมกัน: ได้ประโยชน์มากกว่าหรือเสี่ยงมากกว่าผ่าทีละข้าง?
ผ่าเข่าสองข้างพร้อมกัน ไม่ได้แปลว่าดีกว่าเสมอไป
คนไข้รายหนึ่ง อายุ 62 ปี ทำงานมาทั้งชีวิต เข่าทั้งสองข้างเสื่อมระดับ 4 เท่ากันเลย
เขาถามผมว่า "หมอ ผมผ่าพร้อมกันได้ไหม จะได้หายเจ็บทีเดียว ไม่ต้องนอนโรงพยาบาลสองรอบ"
คำถามนี้ดีมาก เพราะมันแสดงให้เห็นว่าเขาคิดถูกในแง่หนึ่ง แต่ยังขาดข้อมูลอีกครึ่งหนึ่ง
เพราะการผ่าเข่าสองข้างพร้อมกัน มีทั้งข้อดีที่ชัดเจน และความเสี่ยงที่ต้องรู้ก่อนตัดสินใจ
อาการแบบนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร
เข่าเสื่อมที่รุนแรงถึงระดับ 3-4 หมายความว่า กระดูกอ่อนที่เคยรองรับน้ำหนักได้สึกกร่อนลงไปเกือบหมดแล้ว เหลือแต่กระดูกที่เสียดสีกันโดยตรง
เปรียบง่ายๆ เหมือนยางรถยนต์ที่หมดดอกแล้ว ไม่ว่าจะขับระวังแค่ไหนก็ลื่น เจ็บ และไม่ปลอดภัย
เมื่อทั้งสองข้างเสื่อมพร้อมกัน ร่างกายเราต้องชดเชยทิศทางการเดิน ทำให้ข้อสะโพก หลัง และข้อเท้าต้องรับภาระหนักขึ้น และนำไปสู่ปัญหาข้อต่อส่วนอื่นตามมาในระยะยาว
ผ่าเข่าเทียมคืออะไร
การผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม (Total Knee Replacement) คือการนำผิวกระดูกที่สึกกร่อนออก แล้วใส่ผิวข้อเทียมที่ทำจากโลหะและพลาสติกคุณภาพสูงเข้าไปแทน
ข้อเทียมจะรับน้ำหนัก เคลื่อนไหวได้ใกล้เคียงข้อปกติ และอยู่ได้ 15-20 ปีขึ้นไปในหลายกรณี
เมื่อเข่าทั้งสองข้างเสื่อมในระดับเดียวกัน คำถามสำคัญคือ: ผ่าพร้อมกันหรือทีละข้างดีกว่ากัน?
ข้อดีของการผ่าสองข้างพร้อมกัน
• ดมยาเพียงครั้งเดียว ลดความเสี่ยงจากยาสลบซ้ำ
• ฟื้นตัวพร้อมกันทั้งสองข้าง ไม่ต้องรอนัดครั้งที่สอง
• ทำกายภาพบำบัดได้ทั้งคู่ไปพร้อมกัน ฝึกเดินลงน้ำหนักสมดุลทั้งสองข้างตั้งแต่ต้น
• ลดค่าใช้จ่ายโดยรวม ลดวันนอนโรงพยาบาลสะสม และลดจำนวนครั้งที่ต้องลางาน
• งานวิจัยหลายชิ้นพบว่า ผู้ป่วยที่เหมาะสมได้รับผลลัพธ์การใช้งานระยะยาวที่ดีพอกัน
ความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้น ต้องรู้ก่อนตัดสินใจ
นี่คือสิ่งที่หมอต้องพูดตรงๆ
การผ่าสองข้างพร้อมกันมีความเสี่ยงสูงกว่าผ่าทีละข้างในบางด้าน ได้แก่
• เสียเลือดมากกว่า โอกาสต้องรับเลือดสูงกว่าผ่าข้างเดียว 2-3 เท่า
• เสี่ยงเลือดอุดตันในหลอดเลือด (ลิ่มเลือด) มากขึ้น โดยเฉพาะในปอด ซึ่งเป็นภาวะที่รุนแรง
• ช่วงฟื้นตัวระยะแรกยากกว่า เพราะทั้งสองขาอ่อนแรงพร้อมกัน ต้องอาศัยผู้ช่วยดูแลมากกว่า
• อาจใช้เวลาในห้องพักฟื้นหรือไอซียูนานกว่า และต้องการการดูแลใกล้ชิดหลังผ่าตัด
• อัตราการเสียชีวิตในปีแรกสูงกว่าเล็กน้อยเมื่อเทียบกับผ่าทีละข้าง ในกลุ่มที่ไม่ได้รับการคัดเลือกมาอย่างดี
งานวิจัยขนาดใหญ่ที่ครอบคลุมผู้ป่วยกว่า 567,000 คน พบว่าการผ่าสองข้างพร้อมกันมีความเสี่ยงที่สูงขึ้นจริง แต่ก็ลดอัตราการกลับมาผ่าตัดซ้ำและประหยัดค่าใช้จ่ายได้มากกว่า ข้อมูลนี้ยืนยันว่า ไม่มีคำตอบเดียวที่ดีที่สุดสำหรับทุกคน
การวินิจฉัยและประเมินก่อนตัดสินใจ
แพทย์จะประเมินจาก
ซักประวัติ: โรคประจำตัว ประวัติหัวใจ ความดัน เบาหวาน ยาที่กิน
ตรวจร่างกาย: กำลังกล้ามเนื้อ ความยืดหยุ่น สภาพปอด และหัวใจ
เอกซเรย์เข่าทั้งสองข้าง: เพื่อยืนยันระดับความเสื่อมเท่ากันจริง
การตรวจเลือด: ระดับเลือด ค่าไต ค่าการแข็งตัวของเลือด
ความดันเลือดออกจากหัวใจ (ถ้าจำเป็น): ตรวจสมรรถภาพหัวใจก่อนรับยาสลบ
ข้อมูลเหล่านี้รวมกันจะบอกได้ว่าคนไข้แต่ละคนเหมาะกับการผ่าพร้อมกันหรือทีละข้าง
เหมาะกับใคร และไม่เหมาะกับใคร
เหมาะกับ:
• อายุไม่มากเกิน 70-75 ปี ร่างกายแข็งแรง
• ไม่มีโรคหัวใจหรือปอดรุนแรง
• น้ำหนักอยู่ในเกณฑ์ที่ยอมรับได้
• เข่าทั้งสองข้างเสื่อมระดับ 3-4 เท่ากันจริง
• มีคนดูแลที่บ้านหลังผ่าตัดอย่างเพียงพอ
ไม่แนะนำถ้า:
• อายุมากกว่า 75 ปี หรือมีความอ่อนแอของร่างกาย (frailty) สูง
• มีโรคหัวใจ โรคปอด หรือโรคไต
• ดัชนีมวลกาย (BMI) สูงมาก โดยเฉพาะมากกว่า 40
• ค่าเลือดต่ำก่อนผ่าตัด (ซีด)
• แพทย์ประเมินแล้วพบว่าความเสี่ยงรวมสูงเกินไป
ในกรณีเหล่านี้ การผ่าทีละข้าง โดยนัดห่างกันประมาณ 3-6 เดือน คือทางเลือกที่ปลอดภัยกว่าและผลลัพธ์ดีไม่แพ้กัน
พยากรณ์และการฟื้นตัว
สำหรับผู้ป่วยที่ได้รับการคัดเลือกมาอย่างเหมาะสม
ทั้งสองแบบให้ผลการใช้งานเข่าในระยะยาวที่ดีพอกัน ในหลายกรณีเดินขึ้นบันได ออกกำลังกาย และกลับไปใช้ชีวิตตามปกติได้ภายใน 3-6 เดือนหลังผ่าตัด
สิ่งสำคัญคือการทำกายภาพบำบัดอย่างต่อเนื่องหลังผ่าตัด ซึ่งช่วยให้เข่าแข็งแรงและเคลื่อนไหวได้ดีในระยะยาว
หากไม่รักษา
เข่าเสื่อมขั้นรุนแรงที่ไม่ได้รับการรักษาจะเจ็บปวดมากขึ้นเรื่อยๆ การเดินผิดรูปสะสม ข้อสะโพกและหลังรับภาระเพิ่ม และในที่สุดอาจส่งผลต่อการพึ่งพาตัวเองในชีวิตประจำวัน ยิ่งรอนาน กล้ามเนื้อรอบข้อยิ่งอ่อนแรง ฟื้นตัวยากขึ้นหลังผ่าตัด
วิธีเตรียมตัวก่อนผ่าตัด
• ออกกำลังกายกล้ามเนื้อต้นขาและก้น เพื่อช่วยให้ฟื้นตัวเร็วขึ้น
• ควบคุมน้ำหนักให้ใกล้เคียงเป้าหมายก่อนผ่าตัด
• งดสูบบุหรี่อย่างน้อย 4-6 สัปดาห์ก่อนผ่า เพื่อลดความเสี่ยงแผล
• แจ้งยาทุกชนิดที่กินอยู่ รวมถึงยาสมุนไพรและอาหารเสริม
• จัดเตรียมสิ่งแวดล้อมที่บ้านให้เดินปลอดภัย เช่น ราวจับ ทางลาด
คำถามที่คนไข้ถามบ่อย
ถาม: ผ่าสองข้างพร้อมกันแล้วจะลุกเดินได้เมื่อไหร่? ตอบ: โดยทั่วไปในหลายกรณี สามารถเริ่มลุกยืนและเดินด้วยอุปกรณ์ช่วยได้ภายใน 1-2 วันหลังผ่าตัด แต่ช่วงแรกจะต้องการผู้ช่วยมากกว่าผ่าทีละข้าง เนื่องจากทั้งสองขาอ่อนแรงพร้อมกัน
ถาม: ค่าใช้จ่ายผ่าสองข้างพร้อมกันสูงกว่าผ่าทีละข้างไหม? ตอบ: ค่าข้อเทียมสองชุดเท่ากับผ่าทีละข้างสองครั้ง แต่ค่าห้อง ค่าดมยา ค่าทีมแพทย์ และค่าฟื้นฟูรวมกันอาจต่ำกว่าเมื่อทำพร้อมกัน ขึ้นอยู่กับแต่ละโรงพยาบาล
ถาม: อายุเท่าไหร่ถึงจะผ่าสองข้างพร้อมกันได้? ตอบ: ไม่มีเกณฑ์อายุตายตัว แต่โดยทั่วไปผู้ป่วยที่อายุน้อยกว่า 70-75 ปี และร่างกายแข็งแรง มีแนวโน้มได้รับการพิจารณามากกว่า แต่สำคัญที่สุดคือผลการประเมินสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่แค่อายุ
ถาม: ถ้าไม่ผ่าสองข้างพร้อมกัน ต้องรอนานแค่ไหนก่อนผ่าข้างที่สอง? ตอบ: งานวิจัยล่าสุดพบว่าช่วงเวลา 3-6 เดือนระหว่างการผ่าตัดสองครั้ง ให้ผลลัพธ์ความปลอดภัยและการฟื้นตัวที่ดีที่สุดในหลายกรณี เพราะร่างกายได้ฟื้นตัวจากการผ่าแรกเพียงพอ
ถาม: การผ่าสองข้างพร้อมกันเจ็บมากกว่าผ่าทีละข้างไหม? ตอบ: ความเจ็บปวดหลังผ่าตัดขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย แต่ในช่วงแรกของการฟื้นตัว การผ่าสองข้างพร้อมกันอาจรู้สึกยากกว่า เนื่องจากต้องฝึกใช้ทั้งสองขาพร้อมกัน ปัจจุบันมีโปรโตคอลควบคุมความเจ็บปวดที่ดีขึ้นมากและช่วยให้คนไข้สบายกว่าในอดีต
ถ้าคุณหรือคนที่รู้จักกำลังคิดเรื่องผ่าเข่า และสงสัยว่าควรผ่าพร้อมกันหรือทีละข้าง — แชร์บทความนี้ให้เขาอ่านได้เลย เพราะคำถามนี้ไม่มีคำตอบเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน
สรุปสิ่งที่ควรจำ
• การผ่าเข่าสองข้างพร้อมกันมีข้อดีจริง แต่ก็มีความเสี่ยงที่สูงขึ้นจริงเช่นกัน
• ไม่ใช่ทุกคนที่เข่าเสื่อมสองข้างจะเหมาะกับการผ่าพร้อมกัน
• ผู้ป่วยที่แข็งแรง อายุไม่มาก และไม่มีโรคร้ายแรง มีแนวโน้มได้รับประโยชน์สูงสุด
• ถ้าเสี่ยงสูง การผ่าทีละข้างห่างกัน 3-6 เดือน ให้ผลลัพธ์ดีและปลอดภัยกว่า
• การตัดสินใจที่ถูกต้องขึ้นอยู่กับการประเมินสุขภาพโดยรวม ไม่ใช่แค่ความต้องการความสะดวก
ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ การผ่าตัดเข่าเทียมเป็นทางเลือกที่ดีสำหรับหลายคน และสิ่งสำคัญที่สุดคือการประเมินที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีที่เหมาะสมกับร่างกายของคุณโดยเฉพาะ
บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับการผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมสองข้างพร้อมกัน ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล อาการและความเสี่ยงของแต่ละคนแตกต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการประเมินและวางแผนการดูแลที่เหมาะสมกับตัวคุณ
ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง
ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อได้ที่ Line ID @doctorkeng
เพิ่มเพื่อน Line https://lin.ee/swOi91Q โทร 081-5303666