ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมมาได้สักพัก ฟื้นตัวดี ทำกายภาพมาตลอด แต่วันหนึ่งขยับเข่าแล้วได้ยินเสียง "คลิก" ดังขึ้นมา — หัวใจหายวาบทันที
สิ่งที่หลายคนยังไม่รู้ คือเสียงดังในเข่าเทียมส่วนใหญ่ไม่ใช่สัญญาณอันตราย แต่มีเสียงบางแบบที่ต้องบอกหมอโดยเร็ว — และแยกได้ไม่ยากถ้ารู้ว่าต้องดูอะไร
เสียงดังในเข่าเทียมไม่ได้แปลว่าผิดปกติ — แต่มี 3 สัญญาณที่ต้องบอกหมอ
ลองนึกภาพ คุณผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมมาเรียบร้อย ทำกายภาพสม่ำเสมอ เดินได้ดีขึ้นทุกวัน แล้วเช้าวันหนึ่ง ขยับเข่าครั้งแรก — "คลิก"
หลายคนในสถานการณ์นี้กังวลมาก บางคนโทรหาโรงพยาบาลทันที บางคนลดการขยับเข่ากลัวว่าจะพัง
แต่ความจริงที่ผมอยากบอกคือ เสียงจากเข่าเทียมพบได้บ่อยมากในผู้ป่วยส่วนใหญ่ และงานวิจัยพบว่าเสียงเพียงอย่างเดียว โดยไม่มีอาการอื่นร่วม มักไม่ส่งผลต่อการใช้งานชีวิตประจำวัน
คุณป้าวัย 65 ปีคนหนึ่ง ดูแลสวนหน้าบ้านมาตลอดชีวิต เข่าดีทั้งคู่ใช้ทำสารพัดงาน ทุกวัน เธอลุก-นั่ง นั่งยองๆ รดน้ำต้นไม้ เข่าแบกรับน้ำหนักทั้งวันโดยไม่เคยบ่น
จนกระทั่งวันหนึ่ง เข่าซ้ายเริ่มปวด ค่อยๆ เพิ่มขึ้นทีละนิด จนถึงจุดที่แค่เดินไปรดน้ำก็เจ็บ หมอวินิจฉัยว่าข้อเข่าเสื่อมระยะสุดท้าย และต้องผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียม
เพราะเหตุนั้น เธอต้องพักฟื้นอยู่บ้านนานกว่า 2 เดือน ทำกายภาพทุกวัน ห่างจากสวนที่รักมาตลอด
เพราะเหตุนั้น พอฟื้นตัวได้ดีแล้ว วันแรกที่เดินได้ปกติ พอขยับเข่าครั้งแรกตอนเช้าแล้วได้ยินเสียง "คลิก" เธอก็ตกใจมาก กลัวว่าเข่าที่เพิ่งผ่าตัดมาจะเสีย ไม่กล้าขยับมากเกินไป
จนในที่สุด เธอโทรมาถามหมอ และได้รับคำตอบที่ทำให้หายใจออก — เสียงแบบนี้พบได้บ่อยมาก ไม่ต้องกังวล
หลายคนสงสัยว่าทำไมเข่าเทียมที่เป็นโลหะและพลาสติกถึงมีเสียงดัง
ข้อเข่าเทียมทำจากชิ้นส่วนหลายชิ้นที่ทำงานร่วมกัน ส่วนบนเป็นโลหะครอบกระดูกต้นขา ส่วนล่างเป็นโลหะฐานที่ยึดกับกระดูกขา และตรงกลางมีแผ่นพลาสติกที่เรียกว่า "ไลเนอร์" (liner) ทำหน้าที่รองรับแรงกระแทกและให้ข้อขยับได้ลื่น เมื่อเราขยับเข่า ชิ้นส่วนเหล่านี้เคลื่อนที่ประสานกัน และเสียงที่ได้ยินก็มาจากการเคลื่อนที่นี้
นอกจากนี้ หลังผ่าตัดใหม่ๆ กล้ามเนื้อรอบเข่ายังไม่แข็งแรงเต็มที่ เอ็นและพังผืดกำลังปรับตัว ข้อยังมีบวมเล็กน้อยและน้ำในข้อยังปรับระดับอยู่ ทั้งหมดนี้ทำให้ได้ยินเสียงในช่วงแรก
ทำไมถึงดีขึ้นได้เองโดยไม่ต้องรักษา? เพราะเมื่อกล้ามเนื้อแข็งแรงขึ้น เนื้อเยื่อปรับตัวเข้าที่ และบวมลดลง ร่างกายก็รองรับข้อเทียมได้ดีขึ้นตามธรรมชาติ ส่วนใหญ่ดีขึ้นภายใน 3-6 เดือนหลังผ่าตัด
เสียงดังที่ถือว่าปกติ มักมีลักษณะเหล่านี้
• เสียง "คลิก" หรือ "เปาะ" ตอนขยับเข่าครั้งแรกหลังพักนาน โดยเฉพาะตอนเช้า • เสียงเบาจากแผ่น liner เมื่อลงน้ำหนัก เช่น ขึ้นบันไดหรือลุกจากเก้าอี้ • เสียงเล็กน้อยจากลูกสะบ้า (กระดูกหน้าเข่า) เมื่อขยับขึ้นลง พบได้บ่อยในช่วง 6 เดือนแรก • เสียงที่ไม่มีความเจ็บปวด บวม หรือเข่าอ่อนแรงร่วมด้วยเลย
เสียงดังที่ควรแจ้งหมอ ได้แก่
• เสียง "ครืด" หรือ "ฝืด" คล้ายกรวดอยู่ในข้อ แตกต่างจากเสียงคลิกทั่วไปชัดเจน • เสียงดังแบบใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้น หลังจากที่เงียบมาสักพักแล้ว • เสียง "ตุ้บ" หรือ "โขก" ที่รู้สึกได้ที่มือด้วย ไม่ใช่แค่ได้ยิน โดยเฉพาะตอนยืดเข่าออก • เสียงดังที่มาพร้อมกับความเจ็บปวด บวม หรือเข่าอ่อนแรง
ปัจจัยที่ทำให้เสียงผิดปกติมากขึ้นมีอะไรบ้าง
• การทำกายภาพบำบัดไม่ครบตามที่หมอแนะนำ ทำให้กล้ามเนื้อรอบเข่าอ่อนแรงลง • เนื้อเยื่อแผลเป็นที่เกิดขึ้นผิดที่บริเวณลูกสะบ้า ซึ่งพบได้ในบางราย • รูปแบบของข้อเทียมที่ใช้ บางรูปแบบมีแนวโน้มเกิดเสียงจากลูกสะบ้ามากกว่า • อุบัติเหตุ เช่น สะดุดล้มหรือกระแทก ที่อาจทำให้เกิดเสียงใหม่ขึ้นมา
เมื่อคนไข้มาพบด้วยเรื่องเสียงดังในเข่า หมอจะถามก่อนว่าเสียงเกิดเมื่อไหร่ ขณะทำอะไร มีอาการอื่นร่วมด้วยไหม เช่น ปวด บวม หรือเข่าล็อค
จากนั้นหมอจะตรวจข้อเข่าโดยตรง ให้งอและยืดเข่า สังเกตเสียงและความรู้สึก ดูว่ามีบวมหรือร้อนที่ข้อไหม
ถ้าจำเป็น หมอจะส่งเอกซเรย์เพื่อดูตำแหน่งของข้อเทียม ในบางกรณีอาจต้องทำเอ็มอาร์ไอ (MRI) เพื่อดูเนื้อเยื่ออ่อนรอบข้อ โดยเฉพาะถ้าสงสัยว่ามีพังผืดงอกผิดที่บริเวณลูกสะบ้า
แนวทางดูแลรักษา ขึ้นอยู่กับสาเหตุที่พบ
สำหรับเสียงดังที่ปกติ แนวทางหลักคือทำกายภาพบำบัดต่อเนื่อง เสริมกำลังกล้ามเนื้อต้นขา รอให้ร่างกายปรับตัว ส่วนใหญ่เสียงจะค่อยๆ ลดลงและหายไปเองภายใน 3-6 เดือน
สำหรับกลุ่มอาการพังผืดลูกสะบ้า (ชื่อทางการแพทย์: Patellar Clunk Syndrome) คือภาวะที่มีพังผืดงอกที่ลูกสะบ้าทำให้เกิดเสียง "ตุ้บ" ตอนยืดเข่า ถ้าอาการชัดเจนและรบกวนการใช้ชีวิต หมอจะพิจารณาผ่าตัดส่องกล้องเพื่อตัดพังผืดออก ซึ่งเป็นการผ่าตัดเล็ก ฟื้นตัวเร็ว และงานวิจัยแสดงว่าได้ผลดีมาก
สำหรับกรณีที่สงสัยปัญหาของตัวข้อเทียมเอง หมอจะประเมินเพิ่มเติม ในบางรายที่หายากอาจต้องผ่าตัดแก้ไขข้อเทียม ซึ่งถ้าจำเป็นก็ต้องทำ เพราะการวินิจฉัยที่ถูกต้องคือการรู้ว่าเมื่อไหร่ต้องรักษาแบบไหน
สำหรับผู้ป่วยที่มีเสียงดังแบบปกติ ส่วนใหญ่เสียงจะค่อยๆ ลดลงเมื่อกล้ามเนื้อแข็งแรงขึ้น งานวิจัยพบว่าเมื่อเวลาผ่านไป คนไข้รายงานว่ารับรู้เสียงจากเข่าน้อยลง ความพึงพอใจสูงขึ้น และใช้ชีวิตได้ดีขึ้น
สำหรับคนที่รักษากลุ่มอาการพังผืดลูกสะบ้าด้วยการผ่าตัดส่องกล้อง งานวิจัยแสดงว่าผลลัพธ์ดีและส่วนใหญ่สามารถกลับมาทำกิจกรรมปกติได้
ถ้าปล่อยเสียงผิดปกติไว้โดยไม่ตรวจ
เสียงดังแบบปกติที่ไม่มีอาการร่วมไม่จำเป็นต้องรักษาพิเศษ แค่ติดตามกับหมอตามนัด
แต่ถ้าเป็นเสียงผิดปกติแล้วปล่อยไว้ กลุ่มอาการพังผืดลูกสะบ้าที่ไม่ได้รับการรักษาอาจทำให้ปวดเพิ่มขึ้น ขัดขวางการทำกายภาพ และกล้ามเนื้ออ่อนแรงลงเรื่อยๆ นอกจากนี้ ความกังวลที่ไม่ได้รับคำตอบทำให้หลายคนลดการเคลื่อนไหว ซึ่งกลับยิ่งทำให้ฟื้นตัวช้าลงอีก
วิธีดูแลเข่าเทียมให้อยู่กับคุณได้นาน
• ทำกายภาพบำบัดครบตามที่หมอและนักกายภาพกำหนด อย่าหยุดเองก่อนครบกำหนด • เสริมกำลังกล้ามเนื้อต้นขาอย่างสม่ำเสมอ เพราะกล้ามเนื้อแข็งแรงช่วยรองรับข้อเทียมได้ดีขึ้น • ดูแลน้ำหนักตัว เพราะน้ำหนักส่วนเกินกดทับข้อเทียมมากขึ้น • มาตรวจตามนัดทุกครั้งแม้รู้สึกดีก็ตาม เพราะเอกซเรย์ติดตามช่วยให้หมอเห็นการเปลี่ยนแปลงก่อนที่จะกลายเป็นปัญหา • บันทึกและสังเกตเสียง ถ้าเสียงเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน มาพร้อมอาการ หรือเกิดหลังอุบัติเหตุ ให้แจ้งหมอทันที
ถาม: หลังผ่าตัดเข่าเทียมได้ 2 สัปดาห์ ได้ยินเสียงคลิกทุกครั้งที่ขยับเข่า ต้องกังวลไหม?
ตอบ: เสียงคลิกในช่วง 2-6 สัปดาห์หลังผ่าตัดถือว่าพบได้บ่อยในหลายกรณี เป็นเพราะข้อเทียม กล้ามเนื้อ และเนื้อเยื่อรอบเข่ากำลังปรับตัวเข้าหากัน ถ้าไม่มีปวด ไม่บวม เข่าไม่อ่อนแรง ส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องกังวล แต่ถ้ายังกังวลอยู่ ให้แจ้งหมอในนัดถัดไปได้เลยครับ
ถาม: เสียงดังในเข่าเทียมจะหายไปเองไหม ใช้เวลานานแค่ไหน?
ตอบ: ในหลายกรณีเสียงดังในช่วงแรกจะค่อยๆ ลดลงและหายไปเมื่อกล้ามเนื้อแข็งแรงขึ้นและข้อเทียมปรับตัวดีขึ้น โดยทั่วไปมักดีขึ้นภายใน 3-6 เดือน อย่างไรก็ตาม บางคนอาจยังได้ยินเสียงเล็กน้อยได้แม้ผ่านมานาน ซึ่งอาจถือว่าปกติได้ถ้าไม่มีอาการอื่นร่วม
ถาม: ได้ยินเสียง "ตุ้บ" ชัดมากตอนยืดเข่าออก พร้อมรู้สึกเจ็บด้วย ควรทำอย่างไร?
ตอบ: เสียงแบบนี้โดยเฉพาะเมื่อมีความเจ็บปวดร่วมด้วย ไม่ใช่เรื่องที่ควรรอดูเอง ควรแจ้งหมอโดยเร็ว เพราะอาจเป็นสัญญาณของภาวะพังผืดลูกสะบ้าผิดที่ (Patellar Clunk Syndrome) ซึ่งถ้าวินิจฉัยได้เร็ว ในหลายกรณีสามารถแก้ไขได้ด้วยการผ่าตัดส่องกล้องขนาดเล็กที่ฟื้นตัวเร็ว
ถาม: ผ่าตัดเข่าเทียมมานาน 1 ปีแล้ว เงียบมาตลอด แต่เพิ่งมีเสียงดังขึ้นมาหลังจากสะดุดล้ม ต้องทำอย่างไร?
ตอบ: เสียงดังแบบใหม่ที่เกิดขึ้นหลังอุบัติเหตุ เช่น สะดุดล้มหรือกระแทก ควรรีบแจ้งหมอและเข้ารับการตรวจโดยเร็ว หมออาจสั่งเอกซเรย์เพื่อดูว่าตำแหน่งของข้อเทียมยังปกติดีหรือเปล่า ไม่ควรรอดูนานเพราะอาจทำให้เกิดความเสียหายเพิ่มขึ้น
ถาม: เสียงดังในเข่าเทียมมีผลต่ออายุการใช้งานของข้อเทียมไหม?
ตอบ: เสียงดังที่เป็นลักษณะปกติไม่มีหลักฐานว่าส่งผลต่ออายุการใช้งานของข้อเทียม แต่ถ้าเสียงนั้นเป็นสัญญาณของปัญหาจริง เช่น พังผืดผิดที่หรือข้อเทียมผิดตำแหน่ง ก็ควรแก้ไขแต่เนิ่นๆ เพื่อป้องกันความเสียหายในระยะยาว ดังนั้นการมาตรวจตามนัดสม่ำเสมอจึงสำคัญมากครับ
แล้วคุณล่ะครับ เคยได้ยินเสียงจากเข่าเทียมแล้วไม่แน่ใจว่าปกติไหม เล่าให้ฟังในคอมเมนต์ได้เลย
สิ่งที่อยากให้จำ
• เสียงคลิกหรือเปาะในเข่าเทียมพบได้บ่อยในช่วงแรกหลังผ่าตัด และส่วนใหญ่เป็นเรื่องปกติ • เสียงที่ไม่มีปวด ไม่บวม ไม่เข่าอ่อนแรง รอดูต่อไปพร้อมทำกายภาพ • เสียงดังแบบใหม่พร้อมปวดหรือบวม หรือเสียงหลังอุบัติเหตุ ต้องแจ้งหมอโดยเร็ว • การตรวจตามนัดสม่ำเสมอช่วยให้หมอตรวจพบปัญหาก่อนที่จะรุนแรง • ไม่ควรหยุดการเคลื่อนไหวเพราะกลัวเสียงดัง เพราะกล้ามเนื้อที่อ่อนแรงสร้างปัญหามากกว่า
ความกังวลเรื่องเสียงดังในเข่าเทียมเป็นเรื่องที่เข้าใจได้มากครับ และคุณไม่ได้อยู่คนเดียวกับความรู้สึกนี้ คนไข้เกือบทุกรายที่ผ่าตัดเปลี่ยนข้อเข่าเทียมถามเรื่องนี้กันทั้งนั้น สิ่งที่ผมอยากให้จำคือ ดูแลตัวเองให้ดี ทำกายภาพต่อเนื่อง และมาตรวจตามนัด เพราะการดูแลเข่าให้ดีในวันนี้คือการดูแลคุณภาพชีวิตของคุณในปีต่อๆ ไปครับ
บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับเสียงดังในเข่าเทียมหลังผ่าตัด ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล อาการและความเสี่ยงของแต่ละคนแตกต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการประเมินและวางแผนการดูแลที่เหมาะสมกับตัวคุณ
ความเจ็บปวดไม่ควรจำกัดชีวิตคุณ หลายกรณีสามารถรักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด แต่สิ่งสำคัญที่สุดคือการวินิจฉัยที่ถูกต้อง เพื่อเลือกวิธีรักษาที่เหมาะสมกับแต่ละคนอย่างแท้จริง
ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อได้ที่ Line ID @doctorkeng
เพิ่มเพื่อน Line https://lin.ee/swOi91Q โทร 081-5303666