ข้อเข่าเสื่อมไม่ใช่ “โรคคนแก่” อย่างเดียว และไม่ได้แปลว่าต้องผ่าเสมอ หมออยากชวนคุณมารู้ทันสาเหตุ สังเกตอาการ ตรวจอย่างไร รักษาแบบไหนให้ได้ผล และดูแลตัวเองอย่างปลอดภัย เพื่อให้ข้อเข่ากลับมาใช้งานได้มั่นใจในชีวิตประจำวัน

“หมอคะ พี่ขึ้นลงบันไดทีไร เข่ามันตึง เจ็บจี๊ด ๆ กลัวมาก กลัวต้องผ่าตัด” — คุณเดือน วัย 52 ปี แม่ลูกสอง ทำงานนั่งโต๊ะทั้งวัน (นามสมมติ)

หลังประเมิน การงอเหยียดเข่า ทดสอบแรงกล้ามเนื้อ และเอกซเรย์ พบว่าเป็นข้อเข่าเสื่อมระยะแรก ไม่ต้องผ่า เราช่วยวางแผนปรับพฤติกรรม ฝึกกล้ามเนื้อ คุมอาหารลดน้ำหนักเล็กน้อย และฉีดน้ำหล่อลื่นเทียมโดยใช้อัลตราซาวด์นำทาง 1 ครั้ง ผ่านไป 6 สัปดาห์ เธอกลับไปเดินตลาดกับแม่ได้สบายใจ

ข้อเข่าเสื่อมคืออะไร

ข้อเข่าเสื่อม คือภาวะที่ผิวกระดูกอ่อนในข้อสึก ทำให้ข้อแห้ง ขยับไม่ลื่น เกิดการอักเสบ ปวด บวม ตึง ร่างกายพยายามซ่อมจนเกิดกระดูกงอกเล็ก ๆ รอบข้อ ทำให้ติดขัด ยืดเหยียดไม่สุด บางคนมีเสียงกรอบแกรบ แต่ถ้าไม่เจ็บและไม่บวม มักไม่อันตราย

ปัจจัยเสี่ยงและอาการที่ควรรู้

สาเหตุที่พบบ่อย

• อายุเพิ่ม ผิวข้อสึกตามเวลา
• น้ำหนักเกิน เข่ารับแรงมากทุกก้าว
• กล้ามเนื้อหน้าขา-สะโพกอ่อนแรง
• ใช้งานซ้ำ ๆ เช่น นั่งยอง ๆ นาน ยกของหนัก
• เคยบาดเจ็บเอ็นหรือหมอนรองเข่า

อาการที่ควรสังเกต

• ปวดตื้อเวลาเดิน นั่งยอง ๆ หรือขึ้นลงบันได
• เช้าตรู่ตึง พอลุกเดินสักพักดีขึ้น
• มีเสียงกรึ๊บ ๆ ร่วมกับปวดหรือบวม
• เข่าบวม ตึง แตะแล้วเจ็บ อุ่น
• งอหรือเหยียดไม่สุด นั่งพับเพียบลำบาก

ตรวจอย่างไรให้ชัดเจน

การตรวจร่างกาย

• ดูการเดิน การลงน้ำหนัก วัดองศาการงอเหยียด
• ทดสอบแรงหน้าขา-สะโพก และความมั่นคงของเอ็น
• คลำหาจุดกดเจ็บ น้ำในข้อ และตำแหน่งอักเสบ

เอกซเรย์

• เห็นช่องว่างข้อเข่าตื้นลง ผิวข้อสึก และกระดูกงอก
• ใช้ช่วยบอกระยะโรคและวางแผนรักษา

อัลตราซาวด์

• เห็นเยื่อบุข้ออักเสบ น้ำในข้อ จุดเส้นเอ็นอักเสบ
• ใช้เป็น “ตา” นำทางเวลาฉีดยา ให้แม่นยำและปลอดภัย

การตรวจด้วยคลื่นแม่เหล็ก

• ใช้เมื่อจำเป็น เช่น สงสัยหมอนรองเข่าฉีก เอ็นบาดเจ็บ กระดูกบวมน้ำ (bone marrow edema)
• ให้ภาพเนื้อเยื่ออ่อนละเอียด ไม่ได้จำเป็นกับทุกคน

รักษา: เริ่มจากพื้นฐาน ให้ถูกทาง สม่ำเสมอ

1. ปรับพฤติกรรม (หัวใจสำคัญ)

• ลดแรงกระแทก: เดินเร็ว ว่ายน้ำ ปั่นจักรยาน แทนวิ่งกระแทก
• เลี่ยงท่ากดเข่ามาก: นั่งยอง ๆ พับเพียบ คุกเข่านาน ๆ
• คุมนน.: ลด 5–10% ช่วยลดแรงกดที่เข่าทุกก้าว
• รองเท้า: พื้นนุ่ม พอดีเท้า ลดแรงลงเข่า
• ฝึกกล้ามเนื้อสัปดาห์ละ 3–4 วัน ครั้งละ 15–20 นาที • หน้าขา: นั่งเหยียดเข่า เกร็งค้าง 10 วินาที 10–15 ครั้ง 2–3 รอบ • สะโพกด้านข้าง: นอนตะแคงยกขาช้า ๆ 10–15 ครั้ง 2–3 รอบ • แกนกลาง: เกร็งหน้าท้องค้าง นับ 10 ทำซ้ำ

2. ยาลดอักเสบและแก้ปวด (ภายใต้คำแนะนำแพทย์)

• ยาแก้ปวดทั่วไป ใช้ช่วงสั้น ๆ บรรเทาอาการ
• ยาแก้อักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ ใช้ช่วงปวดบวมชัด กินหลังอาหาร
• ยาทา/แผ่นแปะ ลดปวดเฉพาะที่
• หากมีโรคประจำตัว เช่น ไต หัวใจ กระเพาะ แจ้งแพทย์ก่อนใช้ยาเสมอ

3. ฉีดยาที่ข้อเข่าด้วยอัลตราซาวด์นำทาง

• เป้าหมาย: ลดอักเสบ หรือเพิ่มความลื่นของข้อ
• มียาหลัก 2 กลุ่ม • ยาลดอักเสบชนิดฉีด เหมาะช่วงบวมอักเสบมาก • น้ำหล่อลื่นเทียม (ยาเคลือบข้อ) ช่วยให้ลื่น ลดฝืด
• ใช้อัลตราซาวด์ช่วยให้เข้าตำแหน่งแม่น ลดความเสี่ยง

4. ผ่าตัด (เฉพาะรายที่เหมาะสม)

• พิจารณาเมื่อปวดมาก ใช้ชีวิตลำบาก แม้พัก ดูแล และยาแล้วยังไม่ดี

เปลี่ยนผิวข้อหรือเปลี่ยนข้อเข่าเทียม เมื่อผิวข้อสึกทั่วและปวดมาก

• ตัดสินใจร่วมกัน ตามอาการจริงและคุณภาพชีวิต

พยากรณ์โรค: หายขาดไหม

ข้อเข่าเสื่อมคุมอาการได้ดี หากดูแลครบด้าน ทั้งพฤติกรรม กล้ามเนื้อ น้ำหนักตัว และการรักษาตามระยะ ระยะแรกถึงกลาง มักดีขึ้นชัดเจนโดยไม่ต้องผ่า ระยะท้าย บางรายต้องฉีดยาหรือผ่าตัด เพื่อให้กลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้ปกติ โรคนี้ไม่ย้อนเวลาได้ แต่เราคุมให้ดีและยาวนานได้จริง

เข้าใจผิดบ่อย ๆ ที่อยากชวนแก้

• เข่ามีเสียง = ข้อพัง? ไม่เสมอไป ถ้าไม่เจ็บ ไม่บวม มักไม่อันตราย
• ปวดเข่า ต้องงดออกกำลัง? ไม่จริง ออกกำลังถูกวิธีช่วยได้มาก
• ฉีดยา = ต้องฉีดตลอด? ไม่จำเป็น เลือกช่วงที่เหมาะสม
• ผ่าตัด = ทางออกเดียว? ไม่ใช่ ใช้เมื่อวิธีอื่นเอาไม่อยู่จริง ๆ

สรุปแบบจำง่าย

• ข้อเข่าเสื่อมคุมได้ ไม่ต้องผ่าทุกราย
• ปรับพฤติกรรม + เสริมกล้ามเนื้อ = หลักสำคัญ
• ใช้ยาและการฉีดอย่างเหมาะสมภายใต้การดูแลแพทย์
• ผ่าตัดสำหรับรายที่อาการมากและวิธีอื่นเอาไม่อยู่
• ดูแลต่อเนื่อง คือกุญแจให้เดินคล่อง ใช้ชีวิตได้เต็มที่

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาแพทย์ สามารถปรึกษาปัญหากระดูกและข้อ หรืออาการปวด ได้ที่ ผศ.นพ.ธนินนิตย์ ลีรพันธ์ (หมอเก่ง) ผู้เชี่ยวชาญโรคกระดูกและข้อ สอบถามปัญหาโรคกระดูกและข้อ ปวดหลัง ปวดคอ ปวดเข่า ปวดไหล่ กระดูกพรุน ได้ครับ Line ID: @doctorkeng โทร: 081-530-3666

#ข้อเข่าเสื่อม #ปวดเข่า #ดูแลเข่า #กายภาพบำบัด #หมอกระดูกและข้อ #สุขภาพผู้สูงอายุ